sobota, 24 października 2026

Czytanie i pisanie

powiada snać żeś bystry puerculus przyjdź to każdodziennie bym zuczył cię czyść y tak zuczył mnie Karakterów pisanych (…)

przydź zjutra bym zuczył cię pisać boć czyść to nic statczy pozdrzeć y ruchać ustami lecz ieśli piszesz w księdze trzebne ci karty y Enkawst y calamus aby alba pratalia arabat et nigrum semen seminabat bo wszytko gadał łatiną

A ia mu na to że statczy czyść bo y tak dobadam się tego czego dotąd nie wiem gdy zaś pisze piszę to ieno co iuż wiem radniej więc by ostało iako iest y bym nie umiał pisać


Umberto Eco, „Baudolino”; przeł. Adam Szymanowski.

sobota, 17 października 2026

Przewrotny los

W Mezopotamii wierzono, że zaćmienia słońca, księżyca, a także planet zapowiadają wielkie nieszczęście, śmierć króla. Właściwe zrozumienie wróżby nie było to jednak proste, należało uważnie obserwować zjawisko. Jeśli zaćmieniu księżyca towarzyszył widoczny na niebie Jowisz, to śmierć groziła nie królowi, ale jakiemuś możnowładcy; z kolei zaćmienie słońca z towarzyszącym Jowiszem oznaczało, że król jest bezpieczny, ale kraj zostanie napadnięty przez wrogów. Co więcej, zaćmienia zapowiadały ogólnie śmierć króla, ale należało jeszcze dowiedzieć się, o króla którego kraju chodzi. Odpowiednią część świata wskazywała zacieniona część tarczy słońca lub księżyca: Sumer lub Akkad (południe), Subartu (północ), Elam (wschód), Amurru (zachód). Królowie asyryjscy, którzy rządzili zarówno Asyrią na północy, jak i Babilonią na południu, byli zagrożeni przy obu wskazaniach i niebezpieczeństwu należało zapobiec we wskazanym miejscu, w pałacu w Asyrii albo w Babilonii, lub w obu jednocześnie, jeśli obie ich ćwiartki objęło zaćmienie.

Przepowiednia była nieomylna, los nieunikniony: król kraju umrze. Dzięki przemyślnemu rytuałowi można było jednak uchronić przed śmiercią rządzącego monarchę. Król pozornie zrzekał się władzy i wybierał nic nieznaczącego, zwykłego człowieka z ludu na szar puhi, króla zastępczego. Zabierano go do pałacu, kąpano, namaszczano i odziewano w królewskie szaty, nakładano królewski diadem i sadzano na tronie. U jego boku jako królowa zasiadała wybrana dla niego młoda, niezamężna kobieta z ludu. Kiedy dotychczasowy król, bez oznak władzy, ukrywał się w wydzielonych pomieszczeniach pałacu, nowy, zastępczy król i królowa mogli ucztować i oddawać się innym królewskim rozrywkom. Wierzono, że nieszczęście zapowiadane przez zaćmienie nastąpi w ciągu 100 dni, więc najpóźniej po upływie tego czasu — a niekiedy wcześniej, nawet po kilku dniach, zależnie od znaków — tymczasowego króla i królową „dosięgał ich los”. Ich ciała namaszczano, pięknie odziewano i składano do grobu z pełnymi honorami królewskimi. Po śmierci zastępczego króla prawdziwy monarcha poddawał się rytualnym oczyszczeniom i powracał bezpieczny na tron. Chyba że…

Autor babilońskiej „Kroniki wczesnych królów”, spisanej ok. 1500 p.n.e., tak opisuje koniec panowania Erraimitti, dziewiątego króla z I dynastii z Isin:

Erraimitti król wprowadził na swój tron Enlilbani, ogrodnika, jako króla zastępczego, i nałożył mu na głowę koronę królewską. Erraimitti zmarł w swoim pałacu, połykając zbyt gorącą zupę. Enlilbani, zasiadający na tronie, nie ustąpił z niego i tak się stał władcą.

Enlilbani panował spokojnie przez kolejne dwadzieścia cztery lata.

Sumeryjska scena uczty, wapienna płytka ze świątyni Sina w Tutub
Scena uczty, wapienna płytka ze świątyni Sina w Tutub, ok. 2600-2350 p.n.e.;
A12417, Muzeum Instytutu Orientalnego w Chicago

„Kronika wczesnych królów”, A 31-36, powt. B 1-7; BM 26472; tłum. wg Beata Kowalska, Jolanta Kozłowska [w:] G. Roux, „Mezopotamia”.

środa, 14 października 2026

Tymczasowy król

W różnych kulturach siłę państwa wiązano z siłami witalnymi rządzącego nim króla. Jednym z najstarszych świąt starożytnego Egiptu, odprawianych do najmniej od czasów I dynastii, było jubileuszowe święto Sed, rytuał odnowienia władzy króla, potwierdzający jego fizyczną sprawność. Organizowano je po 30 latach rządów faraona, a następnie co trzy lub cztery lata. Na specjalnie przygotowanym dziedzińcu, z podwyższeniem i tronem pośrodku, faraon był ponownie koronowany, odbierał hołdy od wielmożów i przyjmował błogosławieństwa od kapłanów, a następnie, na drugim dziedzińcu, z rzędami kaplic po obu stronach, odziany tylko w krótki fartuszek ze zwisającym z tyłu ogonem byka, w koronie na głowie oraz królewskimi insygniami w rękach: zakrzywionym krótkim berłem i potrójnym biczem, wykonywał rytualny bieg.

Król Dżeser wykonujący rytualny bieg podczas święta Sed
Król Dżeser wykonujący rytualny bieg podczas święta Sed;
rysunek Yvonne Markovitz na podst. panelu reliefowego
w kompleksie piramidy schodkowej w Sakkarze.

Według przypuszczeń niektórych badaczy święto Sed ustanowiono w zastępstwie rytuału egzekucji króla, przeprowadzanego, kiedy nie mógł dłużej skutecznie sprawować władzy ze względu na wiek lub kondycję. James George Frazer w swojej klasycznej książce Złota Gałąź co prawda nie wzmiankuje o tym święcie, ale podaje różne inne przykłady z innych kultur, w których uśmiercano królów, gdy ich siły życiowe osłabły, jak również takich społeczności, w których nie ryzykowano i przyjęto stały, stosunkowo krótki okres sprawowania boskiej władzy, po którym króla zabijano, nawet gdy nie było żadnych widocznych objawów, by podupadał na zdrowiu. Ze zwyczaju tego Frazer wywodził istniejącą w rozmaitych kulturach instytucję „tymczasowego króla”, osoby wybieranej na krótko jako formalny król, symbolicznie sprawujący władzę, i uśmiercanej zamiast prawdziwego władcy, który następnie ponownie obejmował tron. W rozdziale „Zabijanie boskich królów”, powołując się na opis dorocznego święta Sakea, z dzieła zhellenizowanego babilońskiego kapłana i historyka Berossosa, pisał: „Gdy zbliżał się czas egzekucji króla (w Babilonie następowało to, jak się zdaje, po roku panowania), władca abdykował na kilka dni; w tym czasie rządy sprawował i na koniec ginął zamiast niego król tymczasowy. Początkowo osobą taką mógł być człowiek niewinny, być może nawet członek królewskiej rodziny, jednak wraz z rozwojem cywilizacji składanie w ofierze niewinnego budziłoby sprzeciw społeczny, w związku z czym krótkotrwałą i naznaczoną śmiercią władzę powierzano skazanemu przestępcy” (obszerny fragment o tym święcie babilońskim nie występuje w polskim wydaniu, opartym na autorskiej wersji skróconej i dodatkowo skróconym).

W literaturze pięknej motyw babilońskiego „jednodniowego króla” (u Berossosa było to pięć dni) pojawia się w powieści historycznej Miki Waltariego Egipcjanin Sinuhe. Kaptah, jednooki wierny sługa i przyjaciel głównego bohatera, nieświadomy sytuacji, staje się główną postacią niezwykłych wydarzeń. Zaskoczony honorowaniem swego towarzysza Sinuhe dowiaduje się od prawdziwego władcy, Burnaburiasza:

— Co roku w dniu fałszywego króla wybiera się na króla najgłupszego i najbardziej zwariowanego człowieka w Babilonie, któremu wolno rządzić od świtu do zachodu słońca. Ma on całą władzę królewską i sam król musi mu usługiwać. I jeszcze nigdy nie widziałem zabawniejszego króla niż Kaptah, którego ja sam wybrałem, bo jest tak ogromnie śmieszny. Nie wie sam, co go czeka, i to jest najkomiczniejsze z wszystkiego. — A co się z nim stanie? — spytałem. — O zachodzie słońca zostanie zabity tak niespodziewanie, jak rankiem został ukoronowany. (…) Nie przystoi bowiem, by człowiek, który przez jeden dzień rządził jako król, pozostał przy życiu.

Piszący po grecku Berossos żył jednak wiele pokoleń po śmierci ostatniego mezopotamskiego monarchy Babilonu, Nabonida, pokonanego i pojmanego w 539 p.n.e. przez perskiego króla Cyrusa Wielkiego. Cyrus przyłączył jego państwo do imperium perskiego, które z kolei zostało podbite przez Aleksandra Wielkiego. Jak się okazuje, w tekstach sumeryjskich, babilońskich ani asyryjskich nie znaleziono wzmianek o corocznym święcie z tymczasowym królem. Być może w swoim opisie Berossos nieświadomie połączył ze sobą dwa odrębne zwyczaje: doroczne święto z odwróceniem ról, przypominające rzymskie Saturnalia, oraz nieregularny rytuał obierania zastępczego króla.

cdn.


Mika Waltari, „Egipcjanin Sinuhe”, przeł. Zygmunt Łanowski.