Orientuj się

Czasownika „orientować się” na co dzień używamy na ogół w znaczeniu: mieć jakąś wiedzę na dany temat, rozeznanie, wiedzieć o nim dostatecznie. Podobnie np. „zorientować się” to zdać sobie sprawę z sytuacji. Jak często bywa w języku, nie jest to znacznie pierwotne, ale przenośne, wtórne. Bliższy najdawniejszemu sens odnosi się do orientacji w terenie, czyli umiejętności określenia własnego położenia w stosunku do jakichś charakterystycznych obiektów lub względem stron świata. Orientowanie mapy to nadawanie kartce z mapą takiego położenia, żeby kierunki na niej pokrywały się z odpowiednimi rzeczywistymi kierunkami w otoczeniu.

W języku polskim, inaczej niż np. w angielskim, główne kierunki geograficzne noszą takie same nazwy jak zjawiska i pory doby związane z ruchem słońca na niebie. Południe to dosłownie czas połowy dnia, czas, gdy słońce w swojej dziennej wędrówce pomiędzy wschodem i zachodem osiąga najwyższy punkt na niebie; południem nazywamy także kierunek wyznaczany wówczas przez słońce. Rzymianie południe słoneczne nazywali dosłownie środkiem dnia, medidies (medius+dies), co przeszło potem w powszechniejszą formę meridies; i tak samo nazywali kierunek południowy. Wschód to ukazanie się słońca nad horyzontem; wschodem nazywamy także tę stronę świata, po której wschodzi słońce. Tak samo w łacinie wyraz oriens, w dopełniaczu orientis, oznaczał poranne ukazanie się słońca, ale też wschód jako kierunek.

W pochodnej formie „orient” jako strona świata trafił do różnych języków europejskich. Orient, czyli Wschód, krainy położone na wschód od Morza Śródziemnego, od dawna miał duże znaczenie dla Europejczyków. „Ex oriente lux”, ze wschodu (przychodzi) światło, mawiano, mając na myśli nie tylko poranne ukazywanie się słońca, ale wyrażając przekonanie, że cywilizacja, kultura, wiedza, głęboka mądrość i duchowość powstały w krainach Wschodu i stamtąd dotarły na Zachód. W europejskim chrześcijaństwie kierunek wschodni wskazywał Jerozolimę, święte miasto, miejsce najważniejszych wydarzeń biblijnych. Na średniowiecznych schematycznych mapach świata Azję (wschód), gdzie miał znajdować się rajski ogród Edenu, umieszczano u góry, a Jerozolimę w centrum.

Podobnie jak w synagodze najważniejsze miejsce — ozdobna szafa, w której przechowywane są zwoje Tory — znajduje się zawsze na wschodniej ścianie budynku, zwróconej w stronę Jerozolimy, tak również w chrześcijaństwie od czasów antycznych wierni na ogół modlili się zwróceni ku wschodowi. W średniowiecznej Europie powszechnie stosowano się do zwyczaju, że główna oś kościoła powinna mieć kierunek wschód-zachód, z wejściem na zachodzie i głównym ołtarzem na wschodzie. Od XI wieku stało się to normą, od której odstępowano tylko w wyjątkowych przypadkach. Orientować, francuskie orienter, czyli zwracać ku wschodowi, z biegiem czasu nabrało poszerzonego znaczenia i zaczęło oznaczać ustawiać lub zwracać w określonym kierunku, niekoniecznie wschodnim, ukierunkowywać. Bezpośrednio lub pośrednio orientowanie i orientacja trafiły do różnych języków europejskich, również do polskiego.

Najstarsza wydrukowana mapa świata (1472):
pierwsze wydanie encyklopedii „Etymologiae” Izydora z Sewilli z VII w.