Armagedon

W nagłówkach gazet pojawiają się dziś często przesadne określenia w rodzaju: „pogodowy armagedon”, „komunikacyjny armagedon”, „finansowy armagedon”. Rzeczownik „armagedon”, pisany właśnie w ten sposób, małą literą, oznacza obecnie najgorszą z możliwych sytuację, katastrofę. Niegdyś miał węższe znaczenie i oznaczał wyjątkowo krwawą, wyniszczającą wojnę.

Niestety, zdarza się, że tu i ówdzie w jednym lub drugim z tych znaczeń napotkamy ten wyraz zapisany wielką literą — błędnie. Ponieważ małą literą zapisujemy rzeczownik pospolity pochodzący od nazwy własnej, zapisywanej, naturalnie, wielką literą. W języku polskim Armagedon to nazwa miejsca, gdzie ma zostać stoczona ostateczna bitwa czy też wojna między siłami dobra i zła w czasach końca świata, wymienionego w biblijnej księdze Apokalipsy, czyli Objawienia wg św. Jana:

Są to duchy czyniące znaki — demony, które wychodzą do królów całej zamieszkałej ziemi, by zgromadzić ich na wojnę w wielkim dniu Boga, Władcy wszechrzeczy. (…) I zgromadziły ich na miejsce zwane po hebrajsku Har-magedon (ΑΡΜΑΓΕΔΩΝ)”

(Ap 16, 14-16, BP)

Pierwszy hebrajski człon, „har”, oznacza górę, wzgórze, zaś drugi to nazwa miejscowości: Megiddo.

Położone na wzgórzu górującym nad południowym skrajem żyznej doliny, nazwanej później Doliną Jezreel, u wylotu przełęczy między górami Karmel na północnym zachodzie i płaskowyżem Wyżyny Menassesa na południowym wschodzie, Megiddo było jednym z najważniejszych miast w północnej części Palestyny. Zajmowało strategiczną pozycję na szlaku z Egiptu do Damaszku i dalej do Mezopotamii, nic dziwnego, że było świadkiem ważnych bitew.

Pierwsze z takich starć miało miejsce w XV wieku p.n.e. i wyróżniło się w historii jako pierwsza dość szczegółowo opisana bitwa. W swojej pierwszej kampanii wojennej faraon Totmes III pokonał pod Megiddo antyegipską koalicję książąt kananejskich, po kilkumiesięcznym oblężeniu zdobył miasto, obsadził załogą i ustanowił egipską hegemonię w regionie.

Drugie ważne starcie rozegrało się kilkaset lat po upadku cywilizacji epoki brązu i utracie przez Egipt kontroli nad Kanaanem. W roku 609 p.n.e. pod Megiddo król Judy Jozjasz zastąpił drogę armii faraona Necho II. Egipcjanie zmierzali na północ, do miasta Karkemisz, żeby tam połączyć siły z wojskami sojuszniczej Asyrii, miażdżonej wspólną ofensywą Medów i Babilończyków. Bitwa zakończyła się wielką klęską Judejczyków, Jozjasz poległ, a jego państwo dostało się pod zwierzchnictwo egipskie. Zniszczone Megiddo szybko straciło na znaczeniu i zostało opuszczone.

Prace archeologiczne na wzgórzu kryjącym ruiny Megiddo rozpoczęto w roku 1925. Do wybuchu drugiej wojny światowej odkopano kryjące się w kolejnych warstwach pozostałości umocnień i budynków, groby i przedmioty z różnych okresów, od neolitu aż po upadek miasta w epoce żelaza. W aneksie pałacu z końca epoki brązu, zniszczonego w pożarze, dokonano niezwykłego odkrycia. Ostatnie jego pomieszczenie zawierało prawie 400 luksusowych, bogato zdobionych przedmiotów z kości słoniowej, chaotycznie przemieszanych z fragmentami biżuterii ze złota, koralikami z kamieni półszlachetnych i ułomkami alabastrowych naczyń. Najbogatszy i najbardziej zróżnicowany zbiór wytworów z kości słoniowej z epoki brązu na Bliskim Wschodzie. Część z nich zdobią typowe motywy lokalne, kananejskie, inne są w stylu egipskim, a nawet mają napisy hieroglificzne. Jeszcze inne wyglądają na hetyckie i egejskie. Są wśród nich grzebienie, miseczki i pojemniki na kosmetyki, plansze do gry, krążki pełniące rolę pionków, rzeźbione płytki, zapewne niegdyś zdobiące drewniane meble.

Jedna z nich, figurka wysokości ok. 24 cm, przedstawia tył nagiej postaci kobiecej, z opadającym na plecy szerokim warkoczem i rodzajem korony na głowie. Być może pierwotnie była to rękojeść metalowego lustra albo część zdobień jakiegoś mebla lub szkatułki. Co ciekawe, jeśli się dobrze przyjrzeć, można zauważyć, że na wizerunku odwzorowano dwa małe, symetryczne zagłębienia lędźwiowe, zwane dołeczkami Wenus, tuż nad linią pośladków.

Figurka kobiety z kości słoniowej, Megiddo, XIII-XII w. p.n.e.;
A22257, Muzeum Instytutu Orientalnego w Chicago.

Planeta najbliższa Ziemi

Planety krążące wokół Słońca zwykle wymienia się w konkretnej, stałej kolejności: Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn… To rosnąca kolejność ich odległości od Słońca: Merkury znajduje się najbliżej Słońca, średnio ok. 60 mln km, Wenus dalej: 100 mln km, Ziemia jeszcze dalej: 150 mln km, Mars: 230 mln km i tak dalej.

Jeśli zatem odejmiemy dwie z tych liczb, np. odległość Ziemi od Słońca i odległość Wenus od Słońca, to otrzymamy…? Otrzymamy odległość pomiędzy ich orbitami, pomiędzy „kółkami”, po których krążą wokół Słońca. A nie odległość między tymi planetami.

Na ilustracjach poglądowych często pokazuje się planety uszeregowane w jednej linii po jednej stronie Słońca, co sugeruje, że taka sytuacja jest w pewien sposób typowa, a co najmniej częsta. Tymczasem w rzeczywistości niesłychanie rzadko zdarza się, żeby choćby parę planet — nie mówiąc o wszystkich — ułożyło się w danym momencie w jednej linii.

Każda planeta obiega Słońce w swoim własnym tempie, zależnym od odległości: bliższe potrzebują na pełne okrążenie mniej czasu, dalsze więcej. Merkuremu zajmuje to 88 dni, Wenus robi pełne okrążenie w 225 dni, Ziemia w 365 dni, Mars w około 690 dni.

To oznacza, że jeśli wyobrazimy sobie, że w pewnym momencie te cztery planety znajdowały się w jednej linii po tej samej stronie Słońca, wówczas po 88 dniach Merkury znajdzie się ponownie na „linii startowej”, ale Wenus przemierzy tylko niecałą połowę swojej trasy i znajdzie się po przeciwnej stronie Słońca. Ziemia w tym czasie zdoła wykonać tylko około ćwierć okrążenia wokół Słońca, więc linia łącząca ją ze Słońcem przebiegać będzie mniej więcej pod kątem prostym do „linii startowej”. Mars do tej pory wykona tylko jedną ósmą okrążenia. Odległość każdej planety od Słońca się nie zmieniła, bo krążą po kółkach (dla uproszczenia pomijamy spłaszczenie orbity Merkurego), ale odległości pomiędzy poszczególnymi parami planet są zupełnie inne i nie da się ich uzyskać przez proste odejmowanie ich dystansów od Słońca.

A one krążą dalej i układ wciąż się zmienia. Po 365 dniach od startu Ziemia wreszcie wykonała pełne okrążenie i znajduje się na linii startowej, ale w tym czasie Merkury wykonał cztery pełne okrążenia, minął linię startu i jest w jednej ósmej piątego okrążenia. Wenus zrobiła ponad półtora okrążenia i jest po przeciwnej stronie Słońca niż Ziemia, a Mars tylko pół okrążenia, więc również jest po przeciwnej stronie Słońca niż Ziemia. Mnóstwo, mnóstwo czasu musiałoby jeszcze upłynąć, żeby ponownie wszystkie cztery znalazły się w jednej linii po tej samej stronie Słońca

Kiedy Wenus znajduje się dokładnie po przeciwnej stronie Słońca niż Ziemia, jest od niej oddalona o 150+100 = 250 mln km. To maksymalna odległość między Wenus a Ziemią. Minimalna odległość Wenus od Ziemi występuje, kiedy są po tej samej stronie Słońca, i wynosi: 150-100 = 50 mln km. Tak samo dzieje się w przypadku Merkurego i Marsa. Odpowiednie wyniki wynoszą:

• Merkury: od 90 do 210 mln km od Ziemi
  Wenus: od 50 do 250 mln km od Ziemi
  Mars: od 80 do 380 mln km od Ziemi

Co wynika z tych zakresów liczb? Okazuje się, że odpowiedź na pytanie: „Która planeta jest najbliżej Ziemi?” brzmi: „To zależy”.

*

Przede wszystkim to pytanie można rozumieć na dwa sposoby:

1. Która planeta jest najbliżej Ziemi w tym momencie?

W konkretnym momencie może się nią okazać dowolna z trzech powyższych, a odpowiedź znajdziemy dzięki specjalistycznemu oprogramowaniu lub korzystając z tablic astronomicznych, wykonując sporo obliczeń trygonometrycznych, żeby odpowiednio przekształcić współrzędne sferyczne, stosowane w tych tablicach, i tak dalej. Niestety, będzie to odpowiedź praktycznie jednorazowego użytku. Planety cały czas się poruszają i zmieniają wzajemne położenia. Po pewnym czasie odpowiedź z pewnością będzie nieaktualna, dotychczasowa „najbliższa” zostanie zdetronizowana, a bez dodatkowych obliczeń trudno z góry powiedzieć, kiedy i przez którą z pozostałych.

2. Która planeta jest „zwykle” najbliżej Ziemi, tzn. statystycznie najczęściej, jeśli rozpatrujemy bardzo, bardzo długi czas?

Takie zagadnienie jest znacznie ciekawsze, a znaleziona odpowiedź pozostanie poprawna również za rok, za lat dziesięć, za sto i za tysiąc. Dla ułatwienia pozostajemy przy przyjętych już uproszczeniach: planety poruszają się w jednej płaszczyźnie, ruchem jednostajnym po kołowych orbitach, których centrum jest Słońce, przy czym zaokrąglamy promienie i okresy obiegu. (Najbardziej od tego założenia odbiega faktyczna orbita Merkurego, lepsze dostosowanie modelu do realiów wraz z przeprowadzeniem odpowiednio zmienionych obliczeń „pozostawiamy jako ćwiczenie dla czytelnika”).

Dobrze byłoby znaleźć jak najprostszą metodę rozwiązania.

*

Jak się wydaje, najlepiej będzie dla każdej z planet wyliczyć jej średnią odległość od Ziemi, a następnie je porównać: planeta o najmniejszej średniej powinna być przez większość czasu planetą najbliższą Ziemi. Do uzyskania takiej średniej odległości, jak można by pomyśleć, wystarczy wziąć odległość maksymalną oraz minimalną, dodać je do siebie i wynik podzielić przez dwa, prawda?… Prawda?…

Dla jaśniejszego obrazu linię Słońce-Ziemia potraktujmy jak oś układu współrzędnych, wtedy punktu widzenia związanego z tym układem zarówno Słońce, jak i Ziemia są nieruchome. Wówczas pozostaje tylko kołowy ruch pozostałych planet wokół Słońca (chociaż z innymi okresami obiegu, zwanymi okresami synodycznymi). Kiedy więc rozpatrujemy pojedynczą planetę, model wygląda prosto: planeta to punkt krążący po okręgu, a Ziemia to inny punkt, nieruchomy, poza tym okręgiem.

Teraz całkiem łatwo zauważyć, że kiedy np. Merkury dokonuje pełnego okrążenia, to najbliżej Ziemi znajduje się tylko raz, najdalej również tylko raz, za to dwa razy w położeniach prostopadłych do linii łączącej te dwie jego pozycje na okręgu. W obu tych położeniach jest w tej samej odległości od Ziemi; wyliczymy ją z twierdzenia Pitagorasa: d² = 60² + 150², skąd d≈162. Ale średnia z 60 i 150 wynosi tylko 105… Gdyby teraz wyciągnąć średnią z tych czterech obliczonych odległości Merkurego od Ziemi, dla czterech położeń dzielących jego orbitę na równe części, to otrzymamy: (60 + 2×162 + 150)/4 = 134. Średnia dla czterech punktów (134) okazała się zupełnie inna od średniej dla dwóch (105), a nadal nie mamy pewności, czy jest choćby bliska faktycznej średniej odległości od Ziemi wyliczonej ze wszystkich wielu, również pośrednich, położeń Merkurego na okręgu.

Przynajmniej mamy już ogólny pomysł. Na okręgu reprezentującym orbitę Merkurego rozmieśćmy w równych odstępach dużo punktów, np. 360; dla każdego policzymy odległość od Ziemi, zsumujemy te wszystkie odległości, a sumę podzielimy przez liczbę punktów, czyli 360. Wynik, średnia odległość tych punktów okręgu od zewnętrznego punktu-Ziemi, z pewnością będzie wtedy dokładniejszy. (Gdyby ktoś chciał policzyć dokładną wartość średniej odległości ze wszystkich punktów okręgu, używając całkowania, to odpowiednia całka jest całką eliptyczną drugiego rodzaju bez rozwinięcia do funkcji elementarnych).

*

Wyniki są następujące:

• Merkury: średnio 156,1 mln km od Ziemi
  Wenus: średnio 167,2 mln km od Ziemi
  Mars: średnio 255,2 mln km od Ziemi

Najbliższą Ziemi planetą najczęściej jest… 𝗠𝗲𝗿𝗸𝘂𝗿𝘆.

Możemy upewnić się co do wyniku, wykonując odpowiednią symulację. Najmniejszą wspólną wielokrotnością czasów obiegu: 88, 225, 365 i 690 dni jest okres 33 244 200 dni. Po takim czasie wszystkie cztery planety (łącznie z Ziemią) po raz pierwszy powrócą wszystkie jednocześnie do pozycji wyjściowych. Wystarczy dla każdego z kolejnych ponad 33 milionów dni (czyli 91 tysięcy lat) policzyć w modelu pozycje wszystkich czterech obiektów, następnie odległość każdej z trzech planet od Ziemi, wybrać planetę z najmniejszą odległością i zliczyć dla niej kolejny dzień, kiedy była najbliższą. (Trochę ponad 10-krotnie krótszy jest cykl dla okresów obiegów synodycznych, czyli względem Ziemi i Słońca, kończący się powtórnym ułożeniem planet w jednej linii, choć w nie tej samej co startowa; ale pozostańmy przy prostszej koncepcji).

Najbliższą Ziemi planetą były:

• Merkury: przez 15 218 970 dni (45,8% czasu)
  Wenus: przez 12 551 970 dni (37,8% czasu)
  Mars: przez 5 473 260 dni (16,5% czasu)

Jestem wart więcej!

A gdy stamtąd znowu odjeżdżał, został złapany koło wyspy Farmakuzy przez piratów, którzy już wtedy panowali na morzu, mając do rozporządzenia wielkie floty i niezliczoną ilość łodzi. Ci zażądali od niego dwudziestu talentów okupu. Lecz Cezar zaśmiał się z tego, mówiąc, że nie wiedzą, kogo schwytali, i od siebie przyrzekł im wypłacić pięćdziesiąt talentów. Następnie rozesłał szereg ludzi ze swego otoczenia do różnych miast w celu zebrania tych pieniędzy

---

Plutarch, „Żywoty sławnych mężów. Żywot Cezara”; tłum. Tadeusz Sinko.

Najstarsza emotikonka

Pierwsze pisemne wzmianki o starożytnym mieście Karkemisz nad Eufratem, na granicy obecnej Turcji i Syrii, datuje się na około 2300 p.n.e., choć warowne wzgórze, wokół którego powstało, było zamieszkane już dwa tysiące lat wcześniej. W epoce brązu po zachodniej stronie górującego nad rzeką wzgórza rozrosło się miasto, które mieszkańcy obwarowali z trzech stron ogromnymi wałami ziemnymi. Kontrolowało najważniejszy w regionie bród na Eufracie, dla kupców i władców z Mezopotamii było bramą do ziem nad Morzem Śródziemnym: do Anatolii na zachodzie i Syrii na południu, a z niej do Palestyny i Egiptu. Dzięki strategicznemu położeniu Karkemisz urosło na stolicę zamożnego, ważnego, choć niewielkiego państwa, a jednocześnie w czasach wzrastania regionalnych potęg stawało się łakomym kąskiem dla sąsiadów.

Ruiny Karkemisz odnaleziono i poprawnie zidentyfikowano pod koniec XIX wieku. Pierwsze wykopaliska rozpoczęto w roku 1911. Przerwał je wybuch pierwszej wojny światowej. Wśród uczestników kampanii archeologicznej byli między innymi Leonard Woolley, późniejszy odkrywca sumeryjskich grobów królewskich w Ur, oraz Thomas Edward Lawrence, współorganizator i uczestnik arabskich walk powstańczych przeciw Imperium Osmańskiemu podczas wojny, znany później w kulturze masowej jako Lawrence z Arabii, spopularyzowany autobiografią i oscarowym filmem z roku 1962, pierwowzór postaci Paula Atrydy z „Diuny” Franka Herberta.

Po raz drugi prace archeologiczne na terenie tego starożytnego miasta rozpoczęto dopiero w 2011 roku. Podczas siódmego sezonu, w roku 2017, turecko-włoski zespół wykopał między innymi bazaltowy relief z końca X w. p.n.e., z wyobrażeniem dwóch stojących naprzeciw siebie gryfów, pozostałości fortecy i magazynu zbożowego z XII w. p.n.e., około 250 glinianych bulli z odciskami pieczęci z XIII w., z okresu panowania hetyckiego, a także wiele naczyń i urn, w tym rozbity na kawałki wyjątkowy dzban, datowany na ok. 1700 r. p.n.e.

Znalezione w komorze grobowej kremowobiałe naczynie ma duży kulisty brzusiec, krótką, wąską szyjkę i mały uchwyt. Służyło do przechowywania jakiegoś napoju. Początkowo nie wyróżniało się niczym szczególnym. Dopiero kiedy znalezione kawałki naczynia trafiły w ręce specjalistów od renowacji, którzy oczyścili je i połączyli je w całość, zauważono, że na boku dzbana widnieje uśmiechnięta buźka: czarny łuk z dwiema kropkami ponad nim. „Uśmiechnięta twarz niewątpliwie tam jest. Na dzbanie nie znaleziono żadnych innych śladów farby. [Znalezisko] nie ma odpowiednika w starożytnej sztuce ceramicznej tego obszaru — stwierdził w wywiadzie Nicolo Marchetti, kierownik prac wykopaliskowych. — Co do interpretacji, oczywiście każdy może wybrać własną”.

Dzban z „emotikoną” znaleziony w Karkemisz;
foto: Turecko-Włoska Ekspedycja Archeologiczna w Karkemisz.

Faraon adorujący apostoła

Pierwszą kataraktę nilową tworzą ogromne, szare głazy przegradzające koryto rzeki, wystające z wody niczym grzbiety słoni. W starożytności wyznaczały naturalną granicę pomiędzy Egiptem a położoną na południu krainą Kusz, od czasów rzymskich znaną jako Nubia. W czasach Nowego Państwa, około roku 1500 p.n.e., władcy Egiptu podbili Kusz i przez niemal pół tysiąclecia kraina pozostawała pod egipskim panowaniem, rządzona przez urzędników z tytułem „wicekróla Kusz”. Egipcjanie wznosili w Kusz twierdze, zakładali nowe osiedla, budowali świątynie swoich bogów.

Około 150 km na południe od pierwszej katarakty, w dolinie współcześnie nazywanej Wadi es-Sebua, funkcjonowała starożytna osada. Mieściła się w niej rezydencja egipskiego wicekróla i dwie zwrócone w stronę rzeki świątynie.

Pierwszą, skromniejszą, ufundował Amenhotep III. Zbudowano ją głównie z cegły mułowej, z niewielkim sanktuarium wykutym w skale.

Druga świątynia, oddalona o 200 metrów, powstała około roku 1235 p.n.e., za panowania Ramzesa II Wielkiego, jednego z najdłużej żyjących władców egipskich, znanego z wielu wypraw wojennych i imponujących przedsięwzięć budowlanych. Świątynia, poświęcona Amonowi-Re oraz Re-Horachte, składała się z kilku części. Przez kamienną bramę, flankowaną masywnymi wieżami pylonów, wkraczało się na pierwszy dziedziniec, gdzie po bokach stały rzeźby sfinksów i posągi samego faraona. Stamtąd, kolejną bramą między pylonami, wchodziło się na drugi dziedziniec, z czterema sfinksami o głowach sokołów, przedstawiającymi boga Horusa. Przed trzecią bramą stały na podwyższeniu cztery ogromne posągi faraona. Za nią rozciągał się kolejny dziedziniec, a dalej wykuta w skale sala hypostylowa, ze stropem wspartym na dwunastu kolumnach w trzech rzędach. Z sali przechodziło się do przedsionka, również wykutego w skale, z dwoma pomieszczeniami po bokach oraz sanktuarium na wprost wejścia, z dwiema przyległymi kaplicami. Do bram świątyni wiodła kamienna droga procesyjna, wzdłuż której po obu stronach stały figury sfinksów. Wadi es-Sebua po arabsku oznacza „Dolina Lwów”.

Świątynia, odkryta w roku 1819 i udokumentowana sto lat później, w związku z budową pierwszej zapory na Nilu, od początku intrygowała uczonych. Okazało się, że po przejściu Nubii na chrześcijaństwo w VI wieku w salę hypostylową wbudowano kościół. Wizerunki władcy na filarach zostały skute. Kolumny wewnątrz sali połączono ścianami, tworząc nową przestrzeń. Główną oś tego pomieszczenia zamknęła absyda; przed absydą stanął ołtarz, a na zewnątrz pomieszczenia, w narożniku sali, umieszczono baptysterium. Pierwotne egipskie reliefy na ścianach, przedstawiające sceny ofiarnicze, przetrwały. Niektóre z nich chrześcijanie pokryli tynkiem, na którym następnie namalowali motywy chrześcijańskie. Z czasem tynk odpadł, odsłaniając część reliefów. W chwili odkrycia sanktuarium, przekształcone w chrześcijańską kaplicę naprzeciw ołtarza i absydy, przedstawiało nietypowy widok. Pośrodku, w prostokątnej niszy, gdzie niegdyś znajdowały się wizerunki bogów, zamiast nich, w głębi, na tylnej ścianie, widniało malowidło przedstawiające świętego Piotra z wielkim kluczem, a po bokach niszy — dwie sylwetki Ramzesa II, ofiarowujące kwiaty lotosu centralnej postaci.

Św. Piotr ze świątyni Ramzesa II w Wadi es-Sebua;
wg Francois Christian Gau, „Antiquites de la Nubie,
ou Monumens inedits des bords du Nil“, pl. 46.

Kolejna wielka zmiana w historii świątyń nastąpiła w drugiej połowie XX wieku.

Rozpoczęta w roku 1960 budowa Wielkiej Tamy Asuańskiej na Nilu zagrażała zatopieniem wodami nowo powstającego, ogromnego zbiornika wielu starożytnych zabytków w Nubii. Dla ocalenia najcenniejszych z nich UNESCO zainicjowało międzynarodową kampanię ratunkową. W roku 1964, na krótko przed zalaniem tego obszaru, specjaliści zdjęli malowidła ze ścian świątyni Amenhotepa III, osadzili je w drewnianych ramach i wysłali do muzeum w Kairze. Świątynię Ramzesa II, podobnie jak ponad 20 innych zabytkowych budowli w Nubii, w tym słynną skalną świątynię w Abu Simbel, postanowiono przenieść na bezpieczne, wyżej położone miejsce. Zdecydowano przy tym o rozebraniu kościoła i baptysterium w sali hypostylowej. Świątyni Ramzesa przywrócono pierwotny stan i przeniesiono ją do nowej lokalizacji, oddalonej o 4 km, gdzie stoi do dziś. Wizerunek św. Piotra pozostawiono, obecnie jest jedynym świadectwem chrześcijańskiego użytkowania budowli.

Santuarium świątyni Ramzesa II w Wadi es-Sebua, stan współczesny;
foto: Olaf Tausch, CC Attribution 3.0.

Telesilla, poetka, która ocaliła miasto

Urodziła się około stu lat po Safonie, w starożytnym mieście Argos na Peloponezie, sławnym i znamienitym już w czasach wojny trojańskiej. Należała do grona najbardziej znanych i cenionych poetek greckich, wymienionych w epigramie ułożonym setki lat później, w czasach rzymskich:

Te boską mową władnące kobiety – pieśniarki wydawał
     Kraj macedońskiej Pierii i Helikonu szczyt:
Moiro, Praksillę, Anite, co Homerowi jest równa,
     Safo, o pięknych warkoczach, ozdobę Lesbosu cór,
Erynnę i Telesillę przesławną i ciebie Korynno,
     Coś opiewała wojenną włócznię Ateny i hełm;
Kobiecogłosą Nossidę i Myrtis słodkodzwoniącą,
     Wszystkie się one wsławiły trwałością stworzonych dzieł.
Dziewięć muz niebo ogromne i dziewięć ziemia nam dała
     Na nieśmiertelną radość śmiertelnych naszych serc.

[Antypater z Tesaloniki w „Antologii Palatyńskiej” 9.26 (GPh 19), tłum. Kazimiera Jeżewska]

Mimo dawnego uznania i sławy z twórczości Telesilli przetrwała do dziś tylko garść okruchów, rozsianych w cudzych pismach paru pojedynczych słów i skromnych wzmianek o szczegółach treści:

„Pieśń do Apollona to 𝘱𝘩𝘪𝘭𝘩𝘦𝘭𝘪𝘢𝘴 [dosł.: kochająca słońce], jak podaje Telesilla” (Atenajos)

„Telesilla z Argos nazywa też klepisko 𝘥𝘪𝘯𝘰𝘴” (Atenajos)

„𝘣𝘦𝘭𝘵𝘪𝘰𝘵𝘢𝘴 [lepsze] użyte przez Telesillę zamiast 𝘣𝘦𝘭𝘵𝘪𝘰𝘶𝘴” (Hezychiusz)

„𝘰𝘶𝘭𝘰𝘬𝘦𝘱𝘩𝘢𝘭𝘰𝘴" [krętowłosy, kędzierzawy] u Ferekratesa; zaś Telesilla mówi: 𝘰𝘶𝘭𝘰𝘬𝘪𝘬𝘪𝘯𝘯𝘦” (Juliusz Polluks)

„Na szczycie góry jest świątynia Artemidy Koryfaja, o której wspomniała także Telesilla w swojej pieśni” (Pauzaniasz)

„Telesilla głosi, że mieszkańcy Argos byli pierwszymi spośród Hellenów, do których przybył Pytaeus, syn Apollona” (Pauzaniasz)

„Jednak wedle Telesilli uratowali się Amyklas i Meliboja, natomiast Amfiona również zabili [bogowie] strzałem z łuku” (Apollodor)

„Atena miała postać urodziwej, rosłej kobiety — Homer w ten sposób przekazuje nam, że z wyglądu była piękna i skromna, tak jak Ksenofont i Telesilla z Argos przedstawiają Arete (Cnotę) i Kalokagathię (Szlachetność)” (anonimowy scholiasta „Odysei”)

Cztery zacytowane pojedyncze wyrazy, cztery wzmianki o jakichś detalach. To wszystko, co ocalało, oprócz jednego, jedynego cytatu dłuższego niż jedno słowo. Gramatyk Hefajstion jako przykład miary wierszowej nazywanej od jej imienia telesileionem podaje dwa pełne wersy:

Znakomite zatem w [metrum] jońskim są 𝘩𝘦𝘱𝘩𝘵𝘩𝘦𝘮𝘪𝘮𝘦𝘳𝘦 — takie, jakich używała Telesilla:
ἁ δ᾿ Ἄρτεμις, ὦ κόραι,
φεύγοισα τὸν Ἀλφεόν
[Widzicie, dziewczęta, Artemis,
co przed Alfejosem ucieka]

[Hefajstion, „O metrach” XI 2; przeł. Anna Szczepaniak; tłum. wersów: Kazimiera Jeżewska]

Telesilla zyskała sobie poważanie i rozgłos nie tylko swoją poezją. Argos i Sparta od dawna walczyły ze sobą o dominację nad Peloponezem. W końcu w roku 494 p.n.e. nastąpiła katastrofa. Herodot opisuje, jak Spartanie wtargnęli na ziemie sprzymierzonego z Argos Tirynsu. Wojska Argos zastąpiły im drogę i rozłożyły się obozem pod Sepeją. W niespodziewanym porannym ataku spartańskim zginęło wielu Argiwów, pozostali schronili się w świętym gaju. Spartanie oblegli gaj i pilnowali. Kiedy ich król Kleomenes dowiedział się od pojmanych zbiegów o imionach zamkniętych w gaju Argiwów, wysłał herolda, który wywoływał każdego po imieniu, oświadczając, że rzekomo zapłacono już za nich okup. Wywoływani jeden po drugim, opuszczali azyl i ginęli, zabijani przez Spartan. Gdy podstęp się wydał, król rozkazał naznosić opał i spalić gaj razem z pozostałymi. Argos pozostało bez obrońców. O tym, co nastąpiło później, Plutarch tak opowiada:

Spośród wszystkich czynów podjętych przez kobiety we wspólnym działaniu żaden nie jest bardziej sławny niż spór kobiet z Kleomenesem o Argos. Wszczęły go zachęcone przez poetkę Telesillę. Mówią, że wywodziła się ona ze znamienitego domu, lecz była chorowita. Wysłała do świątyni zapytanie, jak zapewnić sobie zdrowie, a wyrocznia przykazała jej służyć Muzom. Poświęciwszy się za radą boga pieśniom i muzyce, szybko uwolniła się od cierpienia i swoją twórczością zyskała podziw w oczach kobiet.

Kiedy Kleomenes, król Spartan, zabiwszy wielu Argejczyków (lecz wcale nie, jak niektórzy bajają, siedem tysięcy siedmiuset siedemdziesięciu siedmiu) maszerował w kierunku miasta, niejako z boskiego natchnienia spłynęło na młode kobiety nieodparte pragnienie, żeby obronić ojczyznę przed wrogiem. Pod wodzą Telesilli chwyciły więc za broń i stanęły kręgiem na murach, tak że wprawiły wroga w osłupienie. Położywszy trupem wielu Spartan, odparły wreszcie Kleomenesa, drugiego zaś króla, Demaratosa, który, jak podaje Sokrates [historyk z Argos], wdarł się do środka grodu i zdobył Pamfyliakon, wypędziły, ocalając w ten sposób miasto. Te z kobiet, które poległy w bitwie, pochowano przy Drodze Argejskiej, tym zaś, które ocalały, pozwolono wznieść świątynię Enyaliosa [przydomek boga wojny Aresa] dla upamiętnienia tego odważnego czynu. (…) W każdą rocznicę bitwy po dziś dzień świętują Hybristika, „Święto Zuchwałości”. Kobiety wdziewają wtedy męskie chitony i chlamidy, mężczyźni natomiast kobiece peplosy i chustki na głowę.

[Plutarch, „Cnoty kobiet” 4.245c-f; przeł. Natalia Cichocka]

Pauzaniasz w swoim przewodniku po Helladzie podaje nieco różniącą się szczegółami wersję wydarzeń:

Wtedy właśnie Argiwowie ponieśli niewypowiedzianą klęskę od Kleomenesa, syna Anaksandrydesa, i od Lacedemończyków. Część padła na polu walki. Także zginęli ci, którzy schronili się do gaju argiwskiego. Oto jedni ulegli zagładzie, gdy tylko zaczęli zeń wychodzić zgodnie z umową; reszta z kolei, gdy zauważyła, że oszukano ich, spłonęła w gaju. W ten sposób Kleomenes poprowadził Lacedemończyków na Argos ogołocony z siły męskiej.

Tymczasem Telesilla wprowadziła na mury wszystkich razem: niewolników i mieszkańców niezdolnych do noszenia broni z powodu zbyt wczesnego wieku lub starości. Sama zaś ściągnęła całą broń pozostałą w domostwach oraz ze świątyń i zaopatrzyła w nią wszystkie kobiety w sile wieku. Uzbroiwszy je, z kolei rozstawiła w tej stronie, skąd, jak wiedziała, nadejdzie nieprzyjaciel. Lacedemończycy się zbliżają. Kobiety nie uległy panice od ich okrzyków wojennych. Dotrzymały pola i walczyły dzielnie. Wówczas Lacedemończycy doszli do wniosku, że nawet jeśli złamią kobiety, zwycięstwo ich wywoła powszechną nienawiść; jeśli odwrotnie, spotka ich niepowodzenie, cała wyprawa sprowadzi na nich tylko niesławę. Ustąpili więc dobrowolnie przed kobietami”.

[Pauzaniasz, „Wędrówki po Helladzie” II 20.8-10, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska]

Niestety, nie zachowała się nawet stela przedstawiająca poetkę, opisana przez Pauzaniasza:

Powyżej teatru wznosi się przybytek Afrodyty. Na wprost posągu bogini jest płaskorzeźba wykonana na steli, a przedstawiająca pieśniarkę Telesillę. Pod stopy rzucono jej księgi, ona zaś patrzy na hełm, który trzyma w ręku, i jakby miała zamiar włożyć go na głowę.

Świnia

Dowcipniś skradł świnię i uciekł. Kiedy go złapano, puszcza świnię na ziemię i wali ją ze słowami:
— Tu sobie ryj, a nie pod moim domem!

---

Hierokles i Philagrios, „Philogelos czyli Śmieszek” (zbiór dowcipów antycznych); przeł. Jan Łanowski.

Zyski z uczenia się

Pewien człowiek zaczął się uczyć geometrii u Euklidesa i kiedy poznał pierwsze twierdzenie, zapytał: „Co będę miał z uczenia się tych rzeczy?”. Euklides przywołał niewolnika i powiedział: „Daj mu trzy obole, bo musi mieć zysk z tego, czego się uczy”.

[Stobajos, „Florilegium” IV 114]

Trzy obole, czyli pół drachmy, wypłacano obywatelom ateńskim za całodzienne orzekanie w sądzie ludowym, jako rekompensatę za utracony zarobek z dniówki pracy.

Malnigal, czyli czar mniemany

Pierwszą żoną Suppiluliumy I, twórcy potęgi państwa Hetytów, była Henti, hetycka księżniczka, córka poprzedniego króla. Jako małżonka królewska po śmierci królowej-matki Paduhepy zgodnie ze zwyczajem przejęła tytuł, prawa i obowiązki Tawananny, czyli Wielkiej Królowej, najwyższej kapłanki królestwa. Urodziła mężowi pięciu synów i co najmniej dwie córki. Z nieznanego nam powodu Henti została wygnana przez Suppiluliumę do kraju Ahhijawa na zachodzie półwyspu. Kolejną królewską żoną została Malnigal, babilońska księżniczka, na którą przeszedł tytuł Wielkiej Królowej.

Jednego ze swoich synów, Zannanzę, Suppiluliuma na błagalne prośby osamotnionej egipskiej królowej-wdowy wysłał do Egiptu, by został jej mężem i razem z nią władał Egiptem. Niestety, „nieznani sprawcy” zamordowali księcia podczas podróży. Kiedy Suppiluliuma wyruszył na wyprawę odwetową przeciw wasalom Egiptu, przywiódł do stolicy wielu jeńców. Razem z nimi przybyła do kraju zaraza, której ofiarą padła większość ludności, w tym również sam hetycki król. Władzę objął jego najstarszy syn, Arnuwanda. Zmarł wkrótce potem jako ofiara tej samej epidemii.

Tron odziedziczył Mursilis, kolejny z synów Suppiluliumy i Henti. Wrogowie powiadali, iż kiedy zasiadł na tronie, „był jeszcze dzieckiem”. Wreszcie zaraza przygasła. Malnigal nadal była Wielką Królową, coraz bardziej znienawidzoną przez swojego pasierba. W dziesiątym roku panowania Mursilisa niespodziewanie zmarła jego żona, Gassulawija. Król nie potrafił się dłużej powstrzymywać i oskarżył macochę:

„Nie uczyniłem jej nic złego. (…) Mój ojciec nie uczynił jej nic złego. Kiedy mój ojciec stał się bogiem (=zmarł), mój brat Arnuwanda i ja nie uczyniliśmy Tawanannie nic złego ani nie umniejszyliśmy jej urzędu. Tak jak zarządzała pałacem i krajem Hatti w czasach mojego ojca, tak samo zarządzała wtedy. A kiedy mój brat stał się bogiem, ja również nie uczyniłem Tawanannie nic złego ani nie umniejszyłem jej urzędu. Tak jak zarządzała pałacem i krajem Hatti w czasach mojego ojca i mojego brata, tak samo zarządzała wtedy. (…)

Obróciła cały majątek mojego ojca na 𝘩𝘦𝘬𝘶𝘳 (święte miejsce na skale) bóstwa opiekuńczego, na królewski grobowiec. Co więcej, część (majątku) wysłała do Babilonu, a resztę rozdała wszystkiemu ludowi Hattusas (stolicy). Nic nie pozostawiła. O bogowie, czyż tego nie widzicie? Nawet wtedy nic nie powiedziałem, osądziłem ją życzliwie. A jednak zamknęła usta ludowi i nawet to, co jeszcze nie było uczynione, oddała wam (=bogom), rujnując dziedzictwo mojego ojca. A potem przeszła do prawdziwej nikczemności. Dniem i nocą wystawała przed wami, bogami, i rzucała klątwy na moją żonę”.

Dowiadujemy się więc o uprzednich zarzutach: niegospodarności i malwersacji, które, jak się wydaje, postawiono królowej-wdowie Malnigal podczas jakiegoś wcześniejszego, nieudanego procesu. Ułożono je w sprytnej kolejności. Trudno doprawdy ukarać królową, a przy tym najwyższą kapłankę za dopełnienie społecznego i religijnego obowiązku i ufundowanie z królewskiej kasy grobowca dla zmarłego króla razem z odpowiednim sanktuarium. Poważniejszy był zarzut wywiezienia części majątku królewskiego do obcego kraju. Choć trudny do udowodnienia, nawet w postaci podejrzenia zasiewał wśród ludu i możnych niechęć do Wielkiej Królowej obcego pochodzenia. Ostatnim dawnym zarzutem było rozdawnictwo, którego miała się dopuścić, a co Mursilis uznał za trwonienie majątku i próbę zamknięcia ust ludowi. Nie sposób jednak nie zauważyć, że rozdawnictwo wielokrotnie bywało uzasadnione politycznie, stanowiło sposób zyskania przychylności i zapobiegania niepokojom w stołecznych miastach. Dobrze rozumiał to Juliusz Cezar, który jako pierwszy wprowadził regularne rozdawanie zboża dla ubogiej ludności Rzymu. „Łaskawość” Mursilisa w poprzednim procesie wynikała więc najpewniej ze słabych podstaw oskarżenia.

Równie słaby był obecny zarzut: doprowadzenia do śmierci Gassulawii przez rzucenie na nią czarów, klątwy. Przede wszystkim gdzie świadkowie uprawiania przez Malnigal takich niecnych praktyk? Otóż ponoć był taki świadek, a właściwie…

Pewna służąca, Annella, miała dowiedzieć się, że Malnigal nakazała niejakiej Mezzulli rzucenie klątwy. Annella powiedziała o całej sprawie Gassulawii. A następnie:

Czy moja żona komuś o tym powiedziała? Czy powiedziała mnie samemu? Albo czy wytoczyła proces? Czy wplątała królową w proces? Czy doniosła na królową? Wygnała służącą Annellę z pałacu do t[…] Gdyby moja żona doniosła na królową, postąpiłaby niegodziwie. Dlaczego królowa znów uczyniła z tej sprawy występek związany z moją żoną? Dniem i nocą wystaje przed bogami i rzuca klątwy na moją żonę, życzy jej złej śmierci, mówiąc: »Oby zginęła!«. O bogowie, czemu wysłuchaliście złych słów? Czy moja żona zrobiła jej coś złego albo umniejszyła jej urząd, że Tawananna powinna była ją zabić?

Jak się okazuje, świadek podobno był, ale zniknął. Co więcej, według własnych słów Mursilisa jego zmarła żona nikomu, nawet jemu nie powiedziała o tym, czego się dowiedziała o rzekomym spisku na jej życie. Skąd więc Mursilis to wiedział? W gruncie rzeczy nie ma żadnych dowodów.

Morderstwo zasługiwało na karę śmierci, ale nigdy dotąd nie zabito Tawananny, piastującej urząd ani byłej. Mursilis w barwnych słowach wielokrotnie podkreśla swoją „łaskawość”:

Wyrocznia nakazała mi, że powinienem skazać ją na śmierć, a postanowiłem pozbawić ją urzędu. A nawet wtedy jej nie zabiłem, tylko usunąłem ją z urzędu Kapłanki Bogini Matki. A ponieważ zostało postanowione, że będzie pozbawiona urzędu, pozbawiłem ją urzędu i dałem jej posiadłość. Niczego zupełnie jej nie brakuje, by miała się dobrze. Ma chleb i wodę, i wszystko do swojej dyspozycji. Niczego jej nie brakuje. Jest wśród żywych, jej oczy oglądają słonecznego boga niebios, je chleb między żyjącymi. To była moja jedyna kara dla niej, tylko tak ją ukarałem, że wygnałem ją z pałacu i złożyłem z urzędu Kapłanki Bogini Matki. Moja kara była tylko taka.

---

CTH 70, cytaty wg J.L. Miller, „Mursili II's Prayer Concerning the Misdeeds and the Ousting of Tawannanna”.

Taaaka ryba!

To był udany dzień. Trafiła się taka wielka ryba, że nie zmieściła się w koszu. Do domu trzeba ją było nieść na drążku, przewieszonym przez ramię, a i tak sięgała ziemi. Będzie o czym mówić przy piwie!

Wapienna plakietka sumeryjska znaleziona w Świątyni Owalnej w Chafadżi,
okres wczesnodynastyczny II, 2800-2600 p.n.e.;
A11587, Muzeum Instytutu Orientalnego w Chicago.

Żarty i rzeczy poważne

Gdy raz [Diogenes] mówił o rzeczach poważnych, a nikt go nie słuchał, zaczął gwizdać, a gdy się ludzie zgromadzili wokół niego, łajał ich, że na głupi żart zbiegli się skwapliwie, do rzeczy poważnych natomiast ociągali się.

[Diogenes Laertios, „Żywoty i poglądy sławnych filozofów”, VI 27; tłum. ks. VI Witold Olszewski, red. Irena Krońska]

Zdarzyło się w pewnym teatrze, że powstał pożar za kulisami. Pajac wyszedł przed kurtynę, aby powiadomić o tym publiczność. Myślano, że to żart, i klaskano w dłonie; pajac powtórzył wiadomość; bawiono się jeszcze bardziej. Tak właśnie myślę — koniec świata nastąpi przy ogólnym śmiechu i klaskach dowcipnisiów, którzy będą myśleli, że to żarty.

[Søren Kierkegaard, „Albo – albo” (część pierwsza, Diapsalmata), tłum. Jarosław Iwaszkiewicz]

Lew i koza

Lew schwytał bezbronną kozę.
— Wypuść mnie! W zamian wydam ci moją towarzyszkę owcę!
— Jeśli mam cię wypuścić, powiedz mi swoje imię!
Koza odpowiedziała lwu:
— Nie znasz mojego imienia? „Jestem-mądrzejsza-od-ciebie” to moje imię!
Kiedy lew przyszedł do obory, wykrzyknął:
— Wypuściłem cię!
Odpowiedziała mu z drugiego krańca:
— Wypuściłeś mnie, (ale czy) jesteś mądry? Tu nie mieszkają żadne owce.

Górna połowa sumeryjskiej planszy do gry znalezionej w Ur; ok. 2450 p.n.e.;
fot. Penn Museum, obiekt B16742.

---

Bajka sumeryjska, tłum. wg Bendt Alster, „Wisdom of Ancient Sumer” oraz ETCSL 6.1.05 i 6.2.3.

Non ho l’età

Konkurs Piosenki Eurowizji w 1964 roku w Kopenhadze był dziewiątym z kolei. Niestety, nie zachowały się żadne nagrania telewizyjne samych występów konkursowych, dysponujemy natomiast nagraniem części ceremonii ogłoszenia zwycięzcy i powtórnego wykonania piosenki. Pierwsze miejsce zdobyła Gigliola Cinquetti, reprezentantka Włoch, z utworem „Non ho l’età”. Otrzymała 49 punktów, podczas gdy drugi z kolei wykonawca uzyskał 17 punktów.

„Non ho l'età (per amarti)” oznacza: „Jestem za młoda (by kochać cię)”, bardziej dosłownie: „Nie jestem (jeszcze) w tym wieku”. Wyraz 𝘯𝘰𝘯 przeszedł do włoskiego z łaciny bez zmian i oznacza: nie. 𝘏𝘰, wymawiane: o, powstało jako skrócenie łacińskiego 𝘩𝘢𝘣𝘦𝘰: mam. Zapis 𝘓’ oddaje krótką formę słowa 𝘭𝘢, skracanego do pojedynczej spółgłoski, kiedy określany nim, następny wyraz zaczyna się samogłoską; 𝘭𝘢 powstało jako skrócenie łacińskiego 𝘪𝘭𝘭a: owa. Podobnie 𝘪𝘭𝘭e: ów, zmieniło się w 𝘪𝘭 i jest skracane w taki sam sposób do 𝘭'. Współcześnie we włoskim 𝘪𝘭 oraz 𝘭𝘢 funkcjonują jako rodzajniki określone dla rodzaju męskiego i żeńskiego, analogiczne do angielskiego 𝘵𝘩𝘦. Z kolei rzeczownik 𝘦𝘵𝘢̀ , rodzaju żeńskiego, wywodzi się od łacińskiego 𝘢𝘦𝘵𝘢𝘴: okres życia, wiek.

Gigliola Cinquetti po raz pierwszy zaprezentowała tę piosenkę niecałe dwa miesiące wcześniej na włoskim festiwalu piosenki w San Remo. Zdobyła pierwsze miejsce. Po sukcesie w konkursie Eurowizji Cinquetti nagrała „Non ho l'età” również po francusku, hiszpańsku, niemiecku, angielsku i japońsku. Niezależnie powstały inne wersje i przeróbki, jak islandzka, fińska, holenderska czy polska.

Słowa piosenki kieruje młoda dziewczyna do swojego ukochanego, zapewne starszego od niej i bardziej doświadczonego mężczyzny. Jest zakochana, ale nie traci rozsądku:

Jestem za młoda,
Jestem za młoda, żeby cię kochać.
Jestem za młoda,
By wyjść z tobą sama.
Nie miałabym ci nic do powiedzenia,
Bo wiesz dużo więcej niż ja.

Pozwól przeżyć mi
Romantyczną miłość.
Poczekajmy,
Aż nadejdzie ten dzień, ale nie teraz.

Jestem za młoda,
Jestem za młoda, żeby cię kochać.
Jestem za młoda,
Żeby wyjść z tobą sama.
Jeśli zechcesz na mnie poczekać,
Przyjdzie dzień, gdy podaruję ci całą swą miłość.

Gigliola Cinquetti była najmłodszą zwyciężczynią Konkursu Piosenki Eurowizji. Miała wówczas 16 lat.

Swój przebój podczas różnych okolicznościowych występów wykonuje gościnnie do dziś.

Dabitum, opuszczona kochanka

Miała na imię Dabitum, co znaczy: niedźwiedzica. Była młodą niewolnicą, najpewniej nie umiała czytać ani pisać, a swój list podyktowała. Być może nic nie zapowiadało tragedii. Minęło siedem miesięcy ciąży. Przestała czuć ruchy dziecka. Była sama.

„Mojemu panu powiedz: tak (mówi) Dabitum, twoja sługa:
To, co ci powiedziałam (że może się stać), teraz się stało. Przez siedem miesięcy to dziecko było w moim łonie. Od miesiąca dziecko w moim łonie nie żyje i nikt się o mnie nie troszczy. Niech mój pan zechce (coś zrobić), bym nie umarła. Przyjdź, panie, niech ujrzę twoją twarz! […] Dlaczego podarek od ciebie do mnie nie dotarł? Jeśli mam umrzeć, niech ujrzę twarz mojego pana”.

＊ ＊ ＊

Nie znamy dalszych losów Dabitum.

Być może była tożsama z osobą o tym samym imieniu występującą w dokumentach prawnych z miasta Sippar z tej samej epoki. Odnotowano w nich, że w czwartym roku panowania Hammurabiego mężczyzna imieniem Kalkatum poślubił Dabitum, adoptowaną córkę kobiety z klasy społecznej 𝘯𝘢𝘥𝘪𝘵𝘶, poświęconych bogom, najpewniej byłą niewolnicę. Inny tekst, spisany dwadzieścia lat później, zaświadcza, że Kalkatum i Dabitum nie mieli dzieci i urzędowo adoptowali córkę, Ahatani, która zgodnie z dokumentem miała im zapewnić utrzymanie na starość.

---

Tekst tabliczki TIM 1, 15 (P223675) wg A. L. Oppenheim, „Letters from Mesopotamia”.

Serapias, zatroskana matka

Na okres po roku 208 naszej ery datuje się znaleziony w Egipcie prywatny list kobiety o imieniu Serapias, adresowany do jej zięcia Herminosa. Napisano go na górnej połówce kawałka papirusu użytego wcześniej przez inną osobę do zapisania innego tekstu; zajmuje mniej więcej 10x10 cm. Pismo Serapias wygląda na niewyćwiczone, „szkolne”, a ilość i rodzaj błędów świadczą, że była prostą kobietą, która kiedyś chodziła do szkoły, nie zapomniała kształtów liter, ale nie miała zbyt wielu okazji do pisania.

List zaczyna się od zwyczajowego pozdrowienia:

1 ϹΕΡΑΠΙΑϹ ΕΡΜΙΝΕ ΤꞶ ΥΙꞶ
2 ΧΕΡΙΝ

„Serapias Herminosowi, swemu synowi, pozdrowienia”.

Jak widać, po pierwsze zapis jest w całości wielkimi literami i bez odstępów między wyrazami (to późniejsze wynalazki). Po drugie przydechu „h” nie oznaczano w piśmie żadną literą. Po trzecie głoskę „s” w imieniu Serapias zapisano nie jak w okresie klasycznym, zwykłą sigmą (Σ), ale powstałym w czasach hellenistycznych uproszczonym kształtem, tzw. sigmą księżycową, wyglądającą jak „C” w alfabecie łacińskim. A na samym końcu pozdrowień mamy błąd rażący pisowni, mianowicie formę χεριν (cherin). Prawidłowy zapis to: χαιρειν (chairein).

W języku greckim pozdrawiano się słowem chaire (dosł.: raduj się), w korespondencji niekiedy w nagłówkowej formule powitalnej używano formy chairein, gramatycznie będącej bezokolicznikiem w funkcji rzeczownika odsłownego (`pozdrowienia’, domyślnie: przesyła, przesyłam). Z biegiem czasu wymowa, podobnie jak w innych językach, zmieniała się. Między innymi zaczęło zanikać rozróżnienie między samogłoskami długimi a krótkimi, akcent toniczny zmieniał się na dynamiczny, a dwugłoskę „ai” zaczęto wymawiać jako „e”. Podobnie redukcji do pojedynczej samogłoski uległy inne dwugłoski.

Naturalnie, zmiany wymowy nie powodowały automatycznie zmian w przyjętej pisowni wyrazów. Stąd w krótkim liście Serapias, liczącym zaledwie dziewięć linijek po parę wyrazów, aż osiem błędów: autorka pisała fonetycznie. Również sam tekst jest językowo raczej nieporadny.

Córka Serapias była w zaawansowanej ciąży, zbliżał się termin porodu. W starożytności, bez wysoce sterylnych warunków, nowoczesnych leków, znieczuleń i zaawansowanej szpitalnej opieki medycznej, porody były ryzykowne. Serapias martwi się o córkę i prosi zięcia, żeby przywiózł ją do niej, tak aby mogła rodzić u niej w domu. Deklaruje nawet, że pokryje koszty podróży. Mesore to nazwa ostatniego miesiąca w kalendarzu egipskim, przypadającego mniej więcej na nasz sierpień.

„Serapias Herminosowi, swemu synowi, pozdrowienia. Proszę, zrób mi przysługę i sprowadź moją córkę, żeby mogła urodzić, żebym mogła być ci wdzięczna, na 1 Mesore. Nie martw się o koszty osła, żebym mogła być ci przyjaciółką”.

List Serapias do Herminosa, papirus Oxford 9, 19, Trismegistos 17281
Fot. Bodleian Libraries, University of Oxford, CC BY-NC 4.0

 

Iddin-Sin: moi szkolni koledzy mają lepsze ciuchy

3700 lat temu Szamasz-hazir, wysoki urzędnik w administracji Hammurabiego, zarządca majątku królewskiego w mieście Larsa, wysłał syna na nauki do szkoły z internatem. Do naszych czasów zachował się list wysłany przez młodzieńca do matki:

Do Zinu powiedz, tak Iddin-Sin [mówi]:
Niech Szamasz, Marduk i Ilabrat po wszystkie czasy obdarzają cię zdrowiem.
Z roku na rok ubrania młodych ludzi z dobrych domów stają się tutaj coraz lepsze, a ty pozwalasz, aby moje ubrania z roku na rok były coraz gorsze. Uparcie robisz mi ubrania coraz uboższe i bardziej skąpe. Podczas gdy w naszym domu wełny zużywa się jak chleba, robisz mi marne ubrania. Syn Adad-iddinama, którego ojciec jest podwładnym mojego ojca, ma dwa nowe komplety ubrań, gdy ty robisz zamieszanie nawet o jeden komplet ubrań dla mnie. Pomimo że mnie urodziłaś, a jego matka go tylko adoptowała, jego matka go kocha, a ty mnie nie kochasz!

Tabliczka TCL 18 111 (AO 8372) z listem Iddin-Sina;
fot. (c) Musée du Louvre, Département des Antiquités orientales

Pierwsze wydanie Iliady

W dreszczowcu psychologicznym „Chłopak z sąsiedztwa” (The Boy Next Door, 2015) do nauczycielki literatury przychodzi młody człowiek, 19-latek, który niedawno wprowadził się do domu obok, i wręcza jej w prezencie książkę. Na okładce, w złocie i zieleni, widnieje tytuł: „Iliad”. Kobieta otwiera książkę, spogląda na pierwsze strony i mówi: „O mój Boże! To pierwsze wydanie?”. Spogląda na niego niedowierzająco. „Nie mogę jej przyjąć, musiała kosztować fortunę”. Na co on: „Kupiłem za dolca na wyprzedaży garażowej”.

Scena z filmu The Boy Next Door (2015)

Ludzie dzielą się na trzy grupy:

Pierwsi nie zwrócą uwagi na ten szczegół. Ot, chłopak próbuje się jej przypochlebić, przyniósł jakąś cenną książkę.

Drudzy uśmieją się serdecznie z wpadki scenarzysty, wiedząc, że „Iliadę” i „Odyseję” stworzył Homer, który według tradycji był niewidomym wędrownym śpiewakiem, jego poematy, recytowane ustnie, spisano długo po jego śmierci, a druk pojawił się w Europie ponad 2000 lat później.

Trzeci interesują się książkami i rozumieją kontekst. Pierwsze wydanie („the first edition”) oznacza pierwszą drukowaną wersję utworu. Domyślnie chodzi zatem o jakąś pierwszą edycję tego poematu. Pierwodruk „Iliady”, „Odysei” i innych dzieł przypisywanych Homerowi ukazał się 30 lat po Biblii Gutenberga, w roku 1488 we Florencji, opracowany przez bizantyjskiego uczonego, który zamieszkał w Italii. Nosił zbiorczy tytuł „Ἡ τοῦ Ὁμήρου ποίησις ἅπασα”, tzn. Homera poezje wszystkie. W ciągu następnego stulecia w różnych oficynach drukarskich ukazało się około 250 wydań eposów Homera, łącznie z tłumaczeniami. Książka podarowana filmowej nauczycielce nosi tytuł angielski, jest więc pierwszym wydaniem któregoś z tłumaczeń na język angielski. Pierwsze takie tłumaczenie, niekompletne, autorstwa Arthura Halla, ukazało się w roku 1581. Jednak okładka książki pokazanej na filmie wskazuje na czasy dużo późniejsze, mniej więcej XVIII-XIX wiek.

Do tego „pierwszego wydania »Iliady«” pasowałaby zapewne jedna pozycja: bardzo znany i ceniony przekład poetycki sporządzony przez Alexandra Pope’a. Pope nie znał greki, ale jak inni wykształceni ludzie jego czasów znał łacinę. Korzystał z dwujęzycznego, grecko-łacińskiego wydania Homera, w którym łaciński tekst stanowił przekład dosłowny, słowo w słowo. Porównywał go z wcześniejszymi tłumaczeniami na angielski i posiłkował się bogatą literaturą z komentarzami do poematów Homera. W roku 1713 Pope podpisał z Bernardem Lintotem umowę na wydanie drukiem poetyckiego tłumaczenia „Iliady” z komentarzami. Umowę nietypową, przełomową. Dzieło miało się ukazać w sześciu tomach w formacie quarto, publikowanych co roku. Nigdy dotąd nie wydawano klasyki w ten sposób, jednak dzięki temu pomysłowi wydawca inwestował znacznie mniejszy kapitał: sprzedaż pierwszego tomu zapewniała fundusze na następny i tak dalej, aż do szóstego. Nietypowy był także format, typowy dla większości dzisiejszych książek: wcześniej klasykę wydawano w dwukrotnie większym formacie folio. Ponadto oprócz zapłaty za samą pracę Pope zastrzegł sobie, że otrzyma za darmo po 750 egzemplarzy każdego tomu dla własnych subskrybentów, na wybranym przez siebie papierze, wybraną czcionką, a wydawca przez miesiąc wstrzyma się od dystrybucji własnych egzemplarzy. „Iliada” w tłumaczeniu Pope’a ukazywała się w latach 1715-20. Przyniosła poecie około 5000 funtów szterlingów dochodu, co wystarczyło mu na wybudowanie sobie dwupiętrowej willi za miastem, urządzenie przy niej ogrodu i utrzymanie przez resztę życia.

Jeden tom „Iliady” Pope’a kosztował subskrybentów gwineę (nieco ponad funta). Obecnie komplet sześciu tomów pierwszego wydania w zależności od stanu wycenia się na ok. 5000 do 10000 funtów.

W filmie pokazano eleganckie jednotomowe wydanie amerykańskie tłumaczenia Pope’a, które ukazało się w roku 1884 w Chicago, z  ilustracjami Johna Flaxmana oraz komentarzem Theodore’a Alois Buckleya. Pierwsza edycja „Iliady” z tymi ilustracjami i tym komentarzem wyszła drukiem 30 lat wcześniej. Egzemplarz pokazany na filmie wart jest około 150 dolarów.

Nieobecności w pracy

Współcześnie w miejscach pracy, gdzie zatrudnionych jest sporo osób, prowadzi się listy obecności. Większość pozycji na takich listach to dni obecności, czyli przepracowane, oraz dni świąteczne, wolne od pracy dla wszystkich. Rzadko zdarzają się wpisy dokumentujące nieobecność pracownika i jej przyczynę, bo nieobecności są dużo rzadsze. Nic dziwnego, że w starożytnym Egipcie prowadzono po prostu listy nieobecności.

W osiedlu w Deir el-Medina, gdzie mieszkali rzemieślnicy, budowniczowie i artyści pracujący nad wykonywaniem i upiększaniem grobowców w Dolinie Królów, znaleziono wapienną tabliczkę, datowaną na 40 rok panowania Ramzesa Wielkiego (ok. 1240 p.n.e.). Po obu stronach widnieje na niej ogółem 45 linijek zapisanych pismem hieratycznym, uproszczoną, codzienną wersją hieroglifów. Okazała się tabelaryczną listą nieobecności czterdziestu pracowników.

Zestawienie powstało zapewne jako podsumowanie podręcznych notatek obejmujących krótsze okresy, gdyż zapisy pogrupowano według pracowników, a całość obejmuje około 280 dni. Rozpoczyna się od Penduauu, który był nieobecny 14 dnia pierwszego miesiąca wiosny (Egipcjanie dzielili rok na trzy pory roku po cztery miesiące każda) z powodu „picia z [bogiem] Chonsu”, czyli ofiary. Nie miał innych nieobecności. Następny pracownik to Hornefer, dla którego pod datami 13, 14, 15, 16, 17 i 23 dnia drugiego miesiąca zimy jako przyczynę nieobecności podano „ze swoim przełożonym”, czyli pracę prywatną dla przełożonego. Nie było to zabronione, dopóki przełożony rażąco nie nadużywał takiej praktyki. Dziesiątego dnia drugiego miesiąca lata Hornefer nie pojawił się w pracy, bo był chory.

Przy kolejnym pracowniku, Sawadżycie, pojawia się coś ciekawego. Podobnie jak inni bywał nieobecny, pracując dla przełożonego, ale dla 16 dnia czwartego miesiąca wiosny jako przyczynę podano: „jego córka krwawiła”. Tę samą przyczynę nieobecności w pracy odnotowano w przypadku Wadżmose (23 dnia 4 miesiąca zimy), Rahotepa (25 dnia 4 miesiąca zimy) i Neferabu (15 dzień 4 miesiąca wiosny). Tenże Neferabu 26 dnia 4 miesiąca lata nie stawił się w pracy z powodu krwawienia swojej żony, podobnie jak Nachtmin (27 dnia 3 miesiąca zimy) oraz Inhurchawy (17 dnia 3 miesiąca wiosny). Wolne z powodu krwawienia żony miał też Seba (25 dnia 1 miesiąca lata), który wiosną nie przyszedł do pracy z powodu ukąszenia przez skorpiona (17 dnia 4 miesiąca wiosny) i zapewne z tego powodu miał później kłopoty ze zdrowiem (chory od 25 do 27 dnia 1 miesiąca lata oraz od 2 do 7 dnia 2 miesiąca lata).

Najczęstszą przyczyną nieobecności była, podobnie jak dziś, choroba, wskazana w zestawieniu ponad sto razy. Zdarzała się również opieka nad chorą osobą z rodziny, np. Pennub miał chorą matkę i dlatego nie było go w pracy 24 i 25 dnia 4 miesiąca zimy. Oczywistą usprawiedliwioną przyczyną nieobecności była śmierć krewnych i związana z tym potrzeba zabalsamowania ich ciała: Hehnechu, Wennefer, Amenemwia tego roku stracili matki, Rahotep pochował syna.

Zdarzyły się cztery przypadki nieobecności bez podania przyczyny (czyli nieusprawiedliwione), niektórzy byli nieobecni, bo stawiali dom, jak Wadżmose w czwartym miesiącu lata, ale najdziwniejszą chyba dla nas współcześnie przyczyną nieobecności w pracy było… warzenia piwa. Odnotowano je aż w 17 przypadkach.

W starożytnym Egipcie niskoalkoholowe, mętne piwo, warzone w warunkach domowych, ze sfermentowanych ziaren pszenicy i jęczmienia, bez chmielu, miało inne znaczenie niż obecnie. Obok chleba, robionego z tych samych surowców, stanowiło podstawę wyżywienia i wynalezione zostało podobno przez samego boga Ozyrysa; było używane w rytuałach religijnych, ofiarach dla bogów i świętach. Tego akurat powodu chyba najbardziej przychylny pracownikom współczesny pracodawca nie uznałby za usprawiedliwiający nieobecność.

Ostrakon EA 5634, Egipt, ok. 1240 p.n.e.;
fot. (c) Trustees of the British Museum

Agni Parthene, czyli greka nie tak znowu obca

Pod koniec XIX wieku grecki mnich Nektariusz z Eginy, uznany w 1961 za świętego, napisał jeden z najbardziej popularnych hymnów maryjnych w prawosławiu, „Agni Parthene”. Hymn ma postać litanii: po każdym wersie inwokacyjnym, wymieniającym cnoty i tytuły, następuje wers refrenu.

Co ciekawe, co najmniej sam początek hymnu daje się jako tako zrozumieć, nawet jeśli ktoś nigdy nie uczył się języka greckiego. Pierwsze jego słowa brzmią (kreski nad samogłoskami oznaczają akcent w wyrazie):

Agní Parthéne Déspina, Áchrante Theotóke
Αγνή Παρθένε Δέσποινα, Άχραντε Θεοτόκε

„Agni” może nie budzić skojarzeń… chyba że ktoś ma na imię Agnieszka. W dawnej grece zapisywano ten przymiotnik ἁγνή, z przydechem, wymawiane hagnḗ, co oznacza: czysta.

„Parthene” to wołacz od rzeczownika parthenos, znanego jako jeden z epitetów bogini Ateny, zachowany w nazwie świątyni na ateńskim Akropolu: Partenon, czyli świątynia Ateny-Dziewicy; do polszczyzny wyraz ten wszedł również w terminie partenogeneza, czyli dzieworództwo.

„Despina”, zapisywane δέσποινα i wymawiane dawniej despoina, jako epitet maryjny używane od czasów bizantyjskich, było w  starożytności epitetem nienazywanej imieniem córki Posejdona i Demeter, a także tytułem innych bogiń: Persefony, Demeter, Hekate, Afrodyty. Oznacza po prostu: pani. To żeńska forma rzeczownika despótēs, czyli po polsku despota. Pierwotnie w grece wyraz despota nie miał żadnych negatywnych konotacji i oznaczał pana domu, a także kogoś panującego nad innymi, podobnie jak jego łaciński odpowiednik dominus. W cesarstwie wschodniorzymskim był tytułem następców tronu.

Pierwsze wyrazy hymnu Nektariusza oznaczają więc: „Czysta Dziewico, Pani”.

„Achrante” niestety nijak nie weszło do polszczyzny; to rodzaj żeński przymiotnika oznaczającego: nieskazitelny, nieskalany.

„Theotoke” to wołacz od maryjnego tytułu Theotokos, czyli dosłownie: Boga-rodzicielka, Bogurodzica.

Następnie mamy refren:

Χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε
Chére Nímfi Anímfefte

„Chere” to obecna wymowa słowa χαίρε (chaire). W starożytnej grece było to zwykłe słowo przywitania, pozdrowienia. To samo, którym w greckim tekście ewangelii według Łukasza anioł zwraca się do Marii, zwiastując jej dobrą nowinę: „Χαίρε, κεχαριτωμενη”. Tradycyjnie tłumaczone na polski jako „Zdrowaś" (=bądź pozdrowiona), chociaż znaczy tyle co „ciesz się", „raduj się" i w kontekście sceny w ewangelii dosłowne znaczenie greckie pasuje znacznie lepiej niż polskie.

„Nimfi” bardziej rozpoznawalne jest w pisowni i dawnej wymowie: νύμφη (nimfē). Owszem, tak jak się kojarzy, oznacza to… nimfę. Nimfy, starożytne greckie boginki natury, wyobrażano pod postacią młodych, pięknych dziewcząt. Oznaczało także taką młodą kobietę, pannę na wydaniu lub świeżo po ślubie. W greckiej terminologii kościelnej słowo to oznacza pannę młodą, podniośle: oblubienicę.

„Animfefte” pochodzi od nimfe, ze znanym nam skądinąd przedrostkiem negującym -a, i oznacza: niezamężna, niepoślubiona.

Pierwsze dwie linijki tłumaczą się więc dosłownie jako:

Czysta Dziewico, Pani, niepokalana Bogurodzico,
Bądź pozdrowiona, Oblubienico niezaślubiona.

Konika

Hypatia, najsławniejsza uczona starożytności, była córką Teona z Aleksandrii, matematyka i astronoma. O jej dorobku wiemy niewiele. Być może współpracowała z ojcem nad jego redakcją „Elementów”, najważniejszego traktatu geometrycznego, w którym Euklides usystematyzował wiedzę matematyczną i jako pierwszy przedstawił ją w formie systemu wniosków z zaproponowanego przez siebie zestawu aksjomatów. „Elementy” w edycji Teona do XIX w. stanowiły podstawowy podręcznik geometrii i wzór ścisłości wykładu. Z pewnością wspólnie z ojcem Hypatia opracowała „Almagest”, wielkie kompendium astronomiczne Ptolemeusza z matematycznym wykładem geocentryzmu. Jako jedyna w starożytności napisała komentarze do „Arytmetyki” Diofantosa, zawierającej sposoby rozwiązań równań algebraicznych. Wiemy również, że była autorką komentarzy do traktatu o krzywych stożkowych, napisanego pięćset lat wcześniej przez Apoloniusza z Pergi.

Niestety, komentarze Hypatii do „Stożkowych” (po grecku: 𝘒𝘰𝘯𝘪𝘬𝘢) nie zachowały się, a samo dzieło Apoloniusza, najważniejsza pozycja na temat tych krzywych do czasu wynalezienia geometrii analitycznej, przetrwało tylko częściowo. Cztery pierwsze księgi zachowały się w oryginale.

W pierwszej księdze traktatu Apoloniusz podał definicje stożkowych i kilkadziesiąt twierdzeń. Przede wszystkim wskazał wszystkie możliwe przekroje stożka: jeśli przeciąć go płaszczyzną przechodzącą przez wierzchołek, otrzymamy trójkąt; jeśli równolegle do podstawy, otrzymamy okrąg o środku na osi stożka; jeśli przetniemy stożek pod kątem do podstawy, ale mniejszym niż kąt między podstawą a tworzącą stożka (odcinkiem łączącym wierzchołek z podstawą), to otrzymamy elipsę; jeśli przetniemy płaszczyzną równoległą do tworzącej, otrzymamy parabolę; jeśli równoległą do osi stożka, wówczas hiperbolę. Terminy elipsa, parabola, hiperbola, używane do dziś, pochodzą z dzieła Apoloniusza. Kolejne trzy greckie księgi zawierają następne twierdzenia i ich dowody.

Ponieważ ze wstępu Apoloniusza do pierwszej księgi „Stożkowych” wiadomo było, że pierwotnie dzieło składało się z ośmiu ksiąg, od czasów Odrodzenia uczeni europejscy bacznie przyglądali się manuskryptom, w których mogły ocaleć brakujące cztery księgi. Pierwszy z nich, arabskie kompendium, dotarł w 1578 roku jako podarunek od patriarchy Antiochii dla kardynała Ferdynanda Medyceusza. Po śmierci brata Ferdynand objął tron Wielkiego Księstwa Toskanii i między innymi założył pierwszą drukarnię w Rzymie, która miała drukować dzieła po arabsku. Kierownik drukarni zamierzał wydać dzieło o stożkowych drukiem, ale nie zrobił tego aż do śmierci, a potem sprawa popadła w zapomnienie.

Następnie w roku 1629 powrócił z podróży na Wschód Jacobus Golius, profesor języków orientalnych uniwersytetu w Lejdzie, który przywiózł bogaty zbiór rękopisów arabskich i perskich, wśród nich kodeks ze „Stożkowymi” w średniowiecznym arabskim tłumaczeniu. Manuskrypt obejmował brakującą piątą, szóstą i siódmą księgę dzieła Apoloniusza. Golius, który wkrótce po powrocie został na swoim uniwersytecie mianowany dodatkowo profesorem matematyki, miał wydać odnalezione księgi drukiem. Zajęty pracą nad swoim wielkim słownikiem arabsko-łacińskim, nie wydał ksiąg Apoloniusza do końca życia, co więcej: usilnie strzegł dostępu do rękopisu i na wszelkie sposoby zniechęcał innych, którzy chcieli się podjąć publikacji.

Karta arabskiej wersji „Stożkowych”,
zapisem testamentowym Marsha przekazanej Oksfordowi;
foto: Bodleian Libraries, University of Oxford, CC BY-NC 4.0

Po śmierci Goliusa jego cenna kolekcja, w tym „Stożkowe”, przypadła nie bibliotece uniwersyteckiej, ale spadkobiercom uczonego, którzy przez trzydzieści lat bez skutku negocjowali z uniwersytetem w Cambridge sprzedaż. Wreszcie w 1696 wystawili manuskrypty na aukcji. Część rękopisów, między innymi arabski przekład Apoloniusza, zakupił specjalny wysłannik Narcissusa Marsha, ówczesnego arcybiskupa Dublina, patrona uczonych i założyciela Biblioteki Marsha.

Wreszcie zadanie powierzono człowiekowi, który się z niego wywiązał: w 1710 roku w Oksfordzie ukazało się wielkie wydanie siedmiu ksiąg „Stożkowych” Apoloniusza wraz z tłumaczeniem na łacinę, opracowane przez Edmonda Halleya. Tego samego matematyka i astronoma Halleya, który pięć lat wcześniej w danych historycznych odnalazł powtarzające się podobne parametry orbity eliptycznej i jako pierwszy przewidział czas ponownego pojawienia się komety na niebie. Zwanej dziś kometą Halleya.

Ósma księga „Stożkowych” Apoloniusza z Pergi pozostaje nieznana do dziś.

Rodopis. Utracony pantofelek

I ten [król Egiptu Mykerinos] pozostawił po sobie piramidę, o wiele mniejszą od piramidy ojca (…) Niektórzy z Hellenów utrzymują, że jest to piramida hetery Rodopis [gr.: „Różanolica”], ale ich twierdzenie nie jest słuszne. A zdaje mi się, że tak twierdząc, nawet nie wiedzieli, kto to była Rodopis. Bo w takim razie nie przypisywaliby jej budowy takiej piramidy, na którą niezliczone, jak to mówią, tysiące talentów wyłożono. Dodajmy do tego, że Rodopis słynęła za czasów króla Amazysa, a nie za tego króla. Wszak dopiero w bardzo wiele lat później niż owi królowie, którzy zostawili po sobie te piramidy, żyła Rodopis, z pochodzenia Traczynka, która była niewolnicą Iadmona, syna Samijczyka Hefajstopolisa, a współniewolnicą bajkopisarza Ezopa. (…)

Rodopis zaś przybyła do Egiptu, zawieziona tam przez Samijczyka Ksantesa. Przybyłą dla uprawiania swego rzemiosła wykupił za wysoką cenę Mitylenejczyk Charaksos, syn Skamandronymosa, a brat poetki Safony. Tak więc Rodopis stała się wolna i pozostała w Egipcie, a ponieważ była pełna powabu, zdobyła wielkie skarby — jak na Rodopis, ale nie takie, żeby na tego rodzaju piramidę wystarczyły. (…) Oto za dziesiątą część swego majątku kazała sporządzić liczne żelazne rożny do nadziewania na nie całych wołów, o ile dziesiąta część na to jej starczyła, i odesłała je do Delf. Są one jeszcze teraz nagromadzone w tyle za ołtarzem, który poświęcili Chioci, naprzeciw samej kaplicy. Tak się jakoś składa, że w Naukratis [grecka kolonia handlowa w delcie Nilu] hetery są pełne uroku. Nie tylko bowiem ta, o której tu mowa, istotnie tak zasłynęła, że nawet wszyscy Hellenowie imię Rodopis poznali, lecz także po niej inna, która nazywała się Archidike, opiewana była po całej Helladzie, mniej jednak o niej niż o tamtej mówiono. Kiedy zaś Charaksos po wykupieniu Rodopis wrócił do Mityleny, bardzo go Safona w jednej z pieśni wyszydziła. O Rodopis więc na tym kończę.

[Herodot, „Dzieje” II 134-135; przeł. Seweryn Hammer]

Co ciekawe, imiona braci Safony: Charaksosa, który prowadził morski handel i wykupił Rodopis z niewoli, Larichosa, który pełnił funkcję podczaszego w prytanejonie, odpowiedniku ratusza, w ojczystym mieście Mitylenie na wyspie Lesbos, oraz Eurygiosa, przez długi czas znane nam były wyłącznie z tradycji antycznej, ale nie z twórczości poetki. Aż do roku 2004, kiedy do rąk filologa z Uniwersytetu Oksfordzkiego trafił kawałek papirusu z prośbą właściciela o przetłumaczenie tekstu. Na papirusie przetrwały dwa utwory wierszem. Pierwszy, bardzo dobrze zachowany, choć z brakującym początkiem, liczy pięć strof safickich, charakterystycznych dla wierszy Safony, i wyraża nadzieję na szczęśliwy powrót Charaksosa z morskiej podróży handlowej, a w drugiej części na to to, że młodszy Larichos wreszcie dorośnie i uwolni rodzinę od trosk.

W świecie antycznym jeszcze pięćset lat później krążyły niezwykłe opowieści o pięknej Rodopis. Strabon, grecki podróżnik i geograf z pierwszego wieku naszej ery, pisze:

Te piramidy znajdują się blisko siebie i na tym samym poziomie; ale dalej, wyżej na wzgórzu, znajduje się trzecia, dużo mniejsza od tamtych dwóch, choć zbudowana znacznie większym kosztem. (…) Powiadają, że to grobowiec kurtyzany, zbudowany przez jej kochanków, kurtyzany, której imię według poetki Safony brzmiało Doriche, a była ukochaną brata Safony Charaksosa, który handlował winem z Lesbos, dostarczając je do Naukratis. Inni nazywają ją Rodopis.

Opowiadają, że gdy się kąpała, orzeł porwał jeden z jej sandałów z rąk służebnej i pofrunął z nim aż do Memfis. Król akurat wymierzał sprawiedliwość pod gołym niebem, gdy orzeł znalazł się nad nim i upuścił sandał na jego kolana. Wówczas król, poruszony zarówno pięknym kształtem sandała, jak i dziwnością zdarzenia, rozesłał ludzi na wszystkie strony kraju, by szukali kobiety, do której sandał należał. Gdy ją odnaleziono w mieście Naukratis, przywieziono ją do Memfis i została żoną króla. A kiedy umarła, uczczono ją wspomnianym grobowcem.

[Strabon, „Geographica” XVII 1.33]

To najwcześniejsza znana wersja o historii o Kopciuszku.

Fragment papirusu z dwoma wierszami Safony,
opublikowanego po raz pierwszy w roku 2004

Pitys

Mówiono na nią Pitys. Przyszła na świat w górzystej Arkadii na Peloponezie, którą późniejsi poeci opiewali jako mityczną pasterską krainę spokoju, wiecznej szczęśliwości i beztroski. Któregoś dnia ujrzał ją kozłonogi Pan, opiekun pól i lasów, i bez pamięci się w niej zakochał. Pitys była mu życzliwa, miał jednak współzawodnika: Boreasza, boga porywistego wiatru północnego. Gdy dziewczyna wybrała Pana, zazdrosny Boreasz strącił ją ze skały, a z jej ciała wyrosło drzewo, pierwsza sosna. Pitys po grecku oznacza sosnę.

Sosna, fot. Andrey Fedoseev, CC-BY-SA

Mersu, starożytny przysmak

Pewną popularność wśród miłośników dawnych przepisów kulinarnych zdobył sobie starożytny 𝘮𝘦𝘳𝘴𝘶 (𝘮𝘦𝘳𝘴𝘶𝘮, 𝘮𝘪𝘳𝘴𝘶, 𝘮𝘪𝘳𝘪𝘴𝘶). Potrawę tę znamy z tekstów zapisanych na glinianych tabliczkach, znalezionych w pałacowym archiwum królestwa Mari w północnej Mezopotamii. Z czasów króla Zimri-Lima (ok. 1775 p.n.e) pochodzi notatka administracyjna w języku akadyjskim:

„(otrzymano) 1 GUR daktyli i 10 SILA pistacji na zrobienie 𝘮𝘦𝘳𝘴𝘶, królewskiego posiłku. 14 (dnia) miesiąca 𝘬𝘪𝘴𝘬𝘪𝘴𝘴𝘶, rok następny po zdobyciu Ašlakki przez króla Zimri-Lima”.

Czym był mersu, do którego były potrzebne daktyle i orzeszki? Prócz tego, że był przysmakiem królewskim, w niektórych tekstach z Mari występuje wśród ofiar składanych bóstwom. Zadanie jego przygotowania powierzano osobie o odpowiedniej wiedzy, określanej jako 𝘦𝘱𝘪𝘴̌𝘢𝘵 𝘮𝘪𝘳𝘴𝘪: wytwórca mersu. Dowiadujemy się też, że składniki na mersu mieszano w wielkich naczyniach, 𝘥𝘪𝘲𝘢𝘳𝘶.

Sam wyraz 𝘮𝘦𝘳𝘴𝘶 pochodzi od 𝘮𝘢𝘳𝘢𝘴𝘶: mieszać, miesić, i niekiedy w piśmie poprzedzano go sumeryjskim znakiem ideograficznym NINDA. 𝘕𝘪𝘯𝘥𝘢 oznacza po sumeryjsku chleb lub jakiś inny wypiek, sporządzany z mąki mieszanej z wodą, mlekiem, piwem lub płynnym tłuszczem. Jak się wydaje, sumeryjskim odpowiednikiem mersu był wypiek ninda-i-de-a, również występujący w zestawieniach ofiar dla bogów. Sama nazwa wskazuje na mąkę mieszaną z olejem, a według najwcześniejszej wzmianki, pochodzącej z Ur z ok. roku 2100 p.n.e., robiono go z mąki z klarowanym masłem.

W tekstach powtarzają się informacje o „daktylach na mersu”, dlatego niektórzy tłumaczą mersu jako po prostu ciasto daktylowe. Późniejsze listy składników oprócz daktyli obejmują np. pistacje, figi, rodzynki oraz przyprawy: kminek, kolendrę, a co dziwniejsze, cebulę lub czosnek.

Podobnie jak w przypadku innych starożytnych potraw mezopotamskich nie dysponujemy niczym więcej poza nazwą i listą składników. Nie wiemy, jak je przygotowywano ani jak wyglądały. Współczesne przepisy na mersu najczęściej proponują kulki z ciasta ze słodkim nadzieniem z daktyli i pistacji, albo też jednorodne ciasto upieczone z mieszaniny posiekanych daktyli i orzeszków pistacjowych, mąki i oliwy, niekiedy z dodatkiem miodu, przypominające piernik. Cóż szkodzi spróbować?

Koń konsulem

Najwyższym urzędem w państwie rzymskim w czasach republiki i pryncypatu (wczesnego cesarstwa) był sprawowany dwuosobowo przez rok konsulat. Konsulowie zwoływali posiedzenia senatu i przewodniczyli im. Nadzorowali wykonywanie uchwał senatu i zgromadzeń ludowych. Przyjmowali poselstwa obcych państw. Sprawowali najwyższą władzę sądowniczą: tylko oni mogli unieważniać decyzje pretorów miejskich, zajmujących się jurysdykcją cywilną na terenie Rzymu. Byli zwierzchnikami sił zbrojnych państwa. Konsulów wybierano w głosowaniu powszechnym na zgromadzeniach ludowych zwanych komicjami centurialnymi. W praktyce wczesnego cesarstwa to cesarz decydował o nominacji, choć wybory nadal się odbywały.

W przeddzień igrzysk cyrkowych na których miał biegać jego koń, Incitatus, [Kaligula] nakazywał przez żołnierzy ciszę w całym sąsiedztwie, aby nikt nie zakłócał jego odpoczynku. Dał mu nie tylko marmurową stajnię i żłób z kości słoniowej, czapraki purpurowe, naszyjniki z drogich kamieni, lecz nawet pałac, rzeszę niewolników i meble, aby tym wystawniej podejmować osoby zaproszone w imieniu konia. Podobno miał zamiar wyznaczyć go na konsula.

Swetoniusz, „Żywoty cezarów. Kaligula”, 55; przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska]

Trudy i koszty na nic

Pomimo trzech kolejnych małżeństw Gajusz Juliusz Cezar nie miał ślubnego syna, a jego córka Julia zmarła młodo i bezpotomnie. Kiedy zginął w zamachu i otwarto jego testament, okazało się, że adoptował w nim i wyznaczył na swojego spadkobiercę syna swojej siostrzenicy, 19-letniego Gajusza Oktawiusza. Młodzieniec zaakceptował dziedzictwo i w związku z tym przyjął nazwisko i przydomek nowej rodziny; nazywał się odtąd… Gajusz Juliusz Cezar. Dla odróżnienia nazywa się go dzisiaj Gajuszem Juliuszem Cezarem Oktawianem, częściej krótko: Oktawianem. Początkowo poróżniony z konsulem Markiem Antoniuszem, byłym wodzem Cezara, sformował wraz z nim i drugim wodzem cezarian, Lepidusem, porozumienie, które pozwoliło im na pokonanie zabójców Cezara, a następnie podzielenie pomiędzy siebie prowincji republiki rzymskiej. Upłynęło kilka lat, Oktawian zaczął używać tytułu po prostu „imperator Cezar” (dosłownie: zwycięski wódz Cezar) i po ostatniej wspólnej akcji militarnej pozbył się Lepidusa, skazał go na wygnanie, po czym rozpoczął przygotowania do rozprawy z Antoniuszem. W wielkiej bitwie morskiej pod Akcjum flota Oktawiana pokonała siły Marka Antoniusza i jego żony, egipskiej królowej Kleopatry. Dziedzic zamordowanego kilkanaście lat wcześniej Cezara stał się jedynym panem rozległego państwa rzymskiego. Po kilku latach senat nadał mu wyjątkowy tytuł: Augustus, „wywyższony dzięki boskiej mocy”. Oktawian August stał się pierwszym cesarzem rzymskim. Miał wówczas 35 lat. Zanim to jednak nastąpiło…

„Uskrzydlony zwycięstwem pod Akcjum wracał do kraju. Wśród gratulujących mu ludzi, jacy wyszli naprzeciw, był człowiek trzymający kruka, którego wyuczył mówić: »Bądź pozdrowiony Cezarze, zwycięski imperatorze!«. Zdziwiony Cezar kupił gorliwego ptaka za dwadzieścia tysięcy sesterców. Wspólnik tresera, któremu z tego hojnego wynagrodzenia nic się nie dostało, zaręczył Cezarowi, że tamten ma też innego kruka, którego powinien kazać sobie przynieść. Kiedy go przynieśli, ptak wypowiedział słowa, których się nauczył: »Bądź pozdrowiony zwycięski imperatorze Antoniuszu!«. [August] nie rozgniewał się, uznawszy, że wystarczy, jeśli każe tamtemu podzielić się zapłatą z towarzyszem.

Gdy podobnie powitała go papuga, kazał ją kupić. Zdumiony tą samą umiejętnością sroki, ją także odkupił. Skłoniło to biednego szewca, żeby wyuczyć kruka podobnego powitania. Ptak jednak nie odpowiadał, a on, zrujnowany kosztami, które musiał ponieść, zwykł do niego mówić: »Trudy i koszty na nic«. Pewnego razu jednak kruk zaczął powtarzać dyktowaną formułę powitalną. Gdy ją usłyszał przechodzący obok August, odpowiedział: »Dość już mam w domu takich pozdrawiaczy«. Kruka zaś nie zawiodła pamięć i dołożył też słowa skargi, które tyle razy słyszał od pana: »Trudy i koszty na nic«. Cezar się na to roześmiał i kazał kupić kruka za cenę, jakiej dotąd za ptaka jeszcze nie zapłacił”.

[Makrobiusz, „Saturnalia”, II 4,29–4,30; przeł. Tomasz Sapota]

Radosnym czyń swój dzień

Nikt przecie stamtąd nie wrócił,
by opowiedzieć o tym, czym się stali,
by opowiedzieć nam o swoich dziejach
i żeby serca nasze uspokoić,
zanim — my sami podążymy kiedyś
tam, dokąd oni już dawno odeszli.
(…)
A więc pachnidłem wonnym głowę namaść
i włóż na siebie muślinowe szaty,
które cudowną wonią przesycone:
bogów zaiste godny to podarek.
(…)
A więc radosnym czyń swój dzień
i niech cię to nie znuży,
bo tam się skarbów nie zabiera,
bo stamtąd się nie wraca.

[Pieśń harfiarza, papirus Harris 500, Teby, XIX dynastia, XIII w. p.n.e.; przeł. Tadeusz Andrzejewski]

Niewidomy harfista, malowidło ścienne z grobowca Nachta,
Teby, XVIII dynastia, XV w. p.n.e.

Tylko na ziemi są kwiaty i pieśni piękne

Raz tylko przychodzimy na ziemię,
książęta Chichimeków.
Radujcie się, układajcie kwiaty.
Tylko przez chwilę jesteśmy na ziemi.
(…)
Dokąd zmierzamy? Dokąd odchodzimy?
Czy tam będziemy martwi,
czy żyli znowu?
Gdzie nikt nie umiera? Czy jest takie miejsce?

Tylko na ziemi
są kwiaty i pieśni piękne:
całe nasze bogactwo i ozdoba nasza.
Radujcie się!

[Poemat aztecki z XVI-wiecznego zbioru „Cantares Mexicanos”]

Codex Borbonicus, fragment karty 4

Siedząca na stołku postać to Xochipilli (wym. Szoczipili), Książę Kwiatów, aztecki bóg radości, miłości, kwiatów, poezji i śpiewu, tutaj występujący pod swoim kalendarzowym przydomkiem Macuilxochitl (Makuilszoczitl), Pięć Kwiatów. Macuilxochitl gra na bębnie i śpiewa. Śpiew symbolizują wydobywające się z jego ust i unoszące się w powietrzu charakterystyczne kształty, przypominające schematycznie przestawione zawirowania wiatru lub dymu. Oznaczają one w manuskryptach azteckich mówienie, wypowiadane słowa. Duży rysunek tego symbolu zwieńczony kwiatem podkreśla, że Xochipilli śpiewa pieśń.

Owoce dla taty

Justos syn Platona pozdrawia swego ojca! Posyłam Ci pełen kosz, który zawiera trzy miary fenickich (owoców) i dwadzieścia pięć (sztuk) perskich. Wcześniej wysłałem ci to samo w innym koszu. Tym razem dołączam etykietę z napisanym Twoim imieniem, żeby było wiadomo. Bywaj zdrów!

[Egipt, II wiek n.e.; British Library, papirus 2104]

Fenickie owoce, w oryginale φοινικια, to daktyle, owoce palmy, która obecnie nosi międzynarodową łacińską nazwę botaniczną Phoenix dactylifera, dosłownie daktylowiec fenicki.

Perskie owoce, w oryginale περσικὰ, to inaczej ,,perskie jabłka”, jak je nazywali Rzymianie, czyli brzoskwinie, owoce drzewa brzoskwini zwyczajnej, Prunus persica (śliwa perska).

Pożytki z dezertera

Urodził się w Londynie jako James Lewis. Jego ojcem był iglarz, rzemieślnik wytwarzający igły. Matka pochodziła ze wsi, jej rodzina pracowała na roli. Po ukończeniu szkoły średniej, gdzie nauczył się francuskiego i liznął nieco łaciny i greki, podjął pracę jako oficjalista u agenta ubezpieczeniowego. Kiedy miał 21 lat, pokłócił się z ojcem i w gniewie zaciągnął się do armii. Szczególnej armii.

Władzę kolonialną nad Indiami w imieniu Korony sprawowała wielka prywatna korporacja zrzeszająca angielskich inwestorów: Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska. Jej potęga wyrosła z przyznanego jej przywileju monopolu na handel z Indiami, wspartego później prawem do pobierania podatków, zawierania sojuszy politycznych i wypowiadania wojen. Kompania bowiem nie tylko zatrudniała licznych urzędników, potrzebnych do zarządzania posiadłościami kolonialnymi, ale też utrzymywała własną armię.

Służba w Indiach nie była łatwa: gorący klimat, niewygody, tłumienie rozruchów i powstań miejscowej ludności… James Lewis miał szczęście, bo nieczęsto zdarzało się, żeby ktoś z jego wykształceniem trafił do wojska jako szeregowy kanonier. Oficerowie starali się dawać mu prace biurowe, a zdarzyło się nawet, że generał powierzył mu katalogowanie okazów fauny do publikacji. Nie wiadomo więc, co go skłoniło do nagłej decyzji. Po pięciu latach służby, 4 czerwca 1827, razem z kolegą z oddziału, Richardem Potterem, „samowolnie oddalił się z miejsca zakwaterowania” i już nie wrócił. Uciekli na zachód, wspólnie podróżowali przez Radżastan, a kiedy dotarli do doliny Indusu, każdy poszedł w swoją stronę. Lewis wędrował z biegiem rzeki, przez tereny dzisiejszego Pakistanu i pogranicza Afganistanu. Przekroczył przełęcz Chajber w górach Hindukusz i z okolic Kabulu udał się na południe, w stronę Kandaharu, po czym zawrócił do doliny Indusu. Po trzech latach wędrówek wrócił do Indii. Obawiając się, że może zostać pojmany za dezercję, przedstawiał się jako Charles Masson i opowiadał, że jest Amerykaninem z Kentucky, który przywędrował pieszo z Europy przez Persję i Afganistan. Pod tym nazwiskiem przeszedł do historii.

Podczas podróży szczególnie interesowały go miejscowe podania, zabytki przeszłości, starożytne miejsca i artefakty. Wiosną 1829 roku jako pierwszy Europejczyk zobaczył i opisał ruiny starożytnego miasta w pobliżu wioski Harappa na terenie dzisiejszego Pakistanu:

Za obozem widniał duży, okrągły kopiec, a na zachodzie nieregularne, skaliste wzniesienie zwieńczone pozostałościami budynków, fragmentami murów z niszami (…) Wieczorem wspięliśmy się na okrągły kopiec. Na szczycie było dość miejsca, aby zmieścić naszą grupkę i konie. Nie sposób było przyglądać się scenerii przed nami i patrzeć na ziemię pod naszymi stopami, nie dostrzegając, że wszystko to pasuje do Sangali z opisu Arriana: murowana forteca z jeziorem, a raczej bagnem, w północno-wschodnim narożniku; wzgórze, chronione potrójnym rzędem rydwanów i bronione przez Katajów, zanim pozwolili się zamknąć wewnątrz murów; rów między wzgórzem a fortecą, którym domknięto oblężenie miasta i skąd skierowano przeciwko niemu machiny. Dane Arriana są bardzo szczegółowe i trudno, żeby błędnie odnosiły się do Haripah, której położenie również idealnie pokrywa się z tym, co na podstawie wnioskowania musimy przypisać Sangali.

[Charles Masson, „Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab”]

Masson mylił się jednak. Nie były to ruiny Sangali, obleganej i zdobytej przez Aleksandra Wielkiego podczas wyprawy do Indii, ale szczątki miasta starszego o tysiąc, a nawet o tysiące lat. Harappa została odkopana i tym razem poprawnie zidentyfikowana jako miasto z epoki brązu w roku 1921, podczas badań prowadzonych przez Indyjską Służbę Archeologiczną, a jej znaczenie zrozumiano dopiero po odkryciu kilka lat później Mohendżo Daro, innego miasta starożytnej cywilizacji doliny Indusu, istniejącej w okresie ok. 3000–1300 p.n.e.

Opowieści Massona o jego wędrówkach, miejscowych zwyczajach i sytuacji w odwiedzanych regionach zainteresowały Kompanię Wschodnioindyjską, która coraz bardziej niepokoiła się o bezpieczeństwo zachodnich granic Indii, ale niewiele wiedziała o tym, co się dzieje w Afganistanie. Pewien dociekliwy urzędnik Kompanii odgadł przeszłość Massona i przedstawił mu propozycję nie do odrzucenia. W zamian za darowanie mu dezercji miałby ponownie wyruszyć do Afganistanu, tym razem na koszt Kompanii, oficjalnie w celu prowadzenia badań archeologicznych.

Zgodził się i takie badania rzeczywiście prowadził. Z wykopalisk w ponad 50 buddyjskich stupach w okolicach Kabulu i Dżalalabadu zgromadził setki drobnych przedmiotów i ponad 40 tysięcy monet. Pod przybranym nazwiskiem publikował raporty o znaleziskach, zamieszczał rysunki, plany budowli, mapy. W czasach, kiedy zainteresowanie numizmatami z tego regionu koncentrowało się na monetach ze złota i srebra, uznał, że monety miedziane są o wiele ważniejsze dla celów badań historycznych. Jako pierwszy zauważył, że greckie nazwy i tytuły na awersach monet powtarzały się na rewersach w kharoszti, co doprowadziło później do rozszyfrowania tego starożytnego pisma indyjskiego. A w zamian za dostarczane potajemnie informacje szpiegowskie uzyskał od Kompanii oficjalne ułaskawienie.

W roku 1842 powrócił do Londynu i spisał wspomnienia z podróży. Ożenił się, miał dwójkę dzieci. Z trudem utrzymywali się ze skromnej emerytury przyznanej mu przez Kompanię w wysokości 100 funtów rocznie. Zmarł w wieku 53 lat.